Author name: Bhagya

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Haryana State Board HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

HBSE 9th Class English The Sound of Music Textbook Questions and Answers

Part I: Evelyn Glennie Listens To Sound Without Hearing It

Thinking about the Text

I. Answer these questions in a few words or a couple of sentences each.

Question 1.
How old was Evelyn when she went to the Royal Academy of Music?
(जब इबलिन संगीत की रॉयल अकैडमी में गई तो उसकी आयु कितनी थी?)
Answer:
She was seventeen at that time.
(उस समय वह 17 वर्ष की थी।)
Answer:
She was seventeen at that time.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 2.
When was her deafness first noticed? When was it confirmed?
(उसके बहरेपन को पहली बार कब अनुभव किया गया ? यह बात कब पक्की हो गई ?)
Answer:
Her deafness was first noticed when she was eight years old. It was confirmed by the time she was eleven years.
(उसके बहरेपन के बारे में पहली बार तब पता चला था जब वह 8 वर्ष की थी। 11 वर्ष की आयु में यह बात पक्की हो गई।)

II. Answer each of these questions in a short paragraph, (in about 30-40 words.)

Question 1.
Who helped her to continue with music? What did he do and say?
(संगीत के साथ अभ्यास जारी रखने के लिए उसकी मदद किसने की ? उसने क्या किया और क्या कहा ?)
Answer:
A famous percussionist, Ron Forbes, helped Evelyn to continue with music. He spotted her ability and encouraged her. He began to play two large drums to different tones. He asked her, “Don’t listen through your ears. Try to sense it some other way.”
(एक प्रसिद्ध तबलावादक रोन फोर्बज़ ने इवलिन की संगीत जारी रखने में मदद की। उसने उसकी योग्यता को पहचान लिया और उसे उत्साहित किया। उसने अलग-अलग ध्वनियों में दो ढोलकों को बजाना शुरू कर दिया। उसने उसे कहा, “अपने कानों से सुनने का प्रयास मत करो, किसी अन्य ढंग से सुनने का प्रयास करो।”)

Question 2.
Name the various places and causes for which Evelyn performs.
(उन स्थानों तथा उन कारणों के बारे में बताइए जिनके लिए इवलिन संगीत बजाती है।)
Answer:
Evelyn is a professional musician. She performs in regular concerts. Except this she gives free performances in prisons and in hospitals. She gives great importance to classes for young musicians. She tries to inspire deaf children with her example.
(इवलिन एक व्यावसायिक संगीतकार है। वह नियमित संगीत सभाओं में संगीत बजाती है। इसके अतिरिक्त वह जेलों तथा अस्पतालों में निःशुल्क प्रदर्शन भी देती है। वह युवा संगीतकारों को सिखाने में भी बहुत रुचि लेती है। वह अपने उदाहरण से बधिक बच्चों को प्रेरित करने का प्रयास करती है।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

III. Answer the question in two or three paragraphs. (100-150 words)

Question 1.
How does Evelyn hear music?
(इवलिन संगीत कैसे सुनती है ?)
Answer:
Evelyn is a totally deaf child. Her listening capacity had totally failed when she was eleven years old. Mr Ron Forbes inspires her to pursue her music. He asks her not to listen music through her ears but in some other way. Evelyn works hard. She began to listen music through every part of her body. She listens the high tone of the drum from the waist up and lower tone from the waist down.

She says that she has learnt to open her mind and body to sounds and vibrations. She says that music tingles in her skin, her cheekbones and even her hair. When she plays the xylophone, she senses the music through her finger tops. By leaning against the drums, she feels the echoes of its music. On a wooden platform she performs bare footed so that music may reach to her heart through feet and legs.
(इवलिन पूर्ण रूप से एक बहरी बच्ची है। उसकी सुनने की शक्ति उस समय पूर्ण रूप से नष्ट हो गई थी जब वह ग्यारह वर्ष की थी। श्रीमान रोन फोर्बज़ उसे संगीत का अभ्यास जारी रखने की प्रेरणा देता है। वह उसे बताता है कि वह संगीत को अपने कानों से न सुन करके किसी अन्य विधि से सुने। इसलिन कठोर परिश्रम करती है। वह अपने शरीर के प्रत्येक अंग से संगीत सुनना शुरू कर देती है। वह ढोलक की ऊंची आवाज को अपनी कमर के ऊपर वाले भाग से सुनती है तथा ढोलक की कम वाली आवाज को अपनी कमर के नीचे वाले भाग से सुनती है।

वह कहती है कि उसने ध्वनियों और स्पंदनों के प्रति अपने शरीर को खोलना सीख लिया है। वह कहती है कि संगीत उसकी त्वचा, उसके गालों की हड़ियों तथा यहाँ तक कि उसके बालों में भी झुनझुनाता रहता है। जब वह जायलोफोन बजाती है तो वह अपनी उंगलियों के अग्र भागों से संगीत को सुनती है। दोलक के ऊपर झुक करके वह उसकी गूंज को अपने हृदय में सुनती है। एक लकड़ी के मंच पर संगीत बजाते समय वह अपने जूते उतार देती है ताकि उसके पैरों और टांगों के माध्यम से संगीत उसके हृदय तक पहुँच सके।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Part II: The shehnai Of Bismillah Khan

Thinking about the Text

I. Tick the right answer:

1. The _______ (shehnai, pungi) was a ‘reeded noisemaker.’
2. _______ (Bismillah Khan, A barber, Ali Bux) transformed the pungi into a shehnai.
3. Bismillah Khan’s paternal ancestors were _______ (barbers, professional musicians).
4. Bismillah Khan learnt to play the shehnai from _______ (Ali Bux, Paigambar Bux, Ustad Faiyaaz Khan).
5. Bismillah Khan’s first trip abroad was to _______ (Afghanistan, USA, Canada).

Answer :
1. The pungi (shehnai, pungi) was a ‘reeded noisemaker.’
2. A barber (Bismillah Khan, A barber, Ali Bux) transformed the pungi into a shehnai.
3. Bismillah Khan’s paternal ancestors were professional musicians (barbers, professional musicians).
4. Bismillah Khan learnt to play the shehnai from Ali Bux (Ali Bux, Paigambar Bux, Ustad Faiyaaz . Khan).
5. Bismillah Khan’s first trip abroad was to Afghanistan. (Afghanistan, USA, Canada).

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

II. Find the words in the text which show Ustod Bismillah Khan’s feelings about the items listed below.

Then mark a tick (✓) in the correct column. Discuss your answers in class.

Bismillah Khan’s feelings aboutPositiveNegativeNeutral
1. teaching children music
2. the film world
3. migrating to the USA
4. playing at temples
5. getting the Bharat Ratna
6. the banks of the Ganga
7. leaving Benaras and Dumraon

Answer:

Bismillah Khan’s feelings aboutPositiveNegativeNeutral
1. teaching children music
2. the film world
3. migrating to the USA
4. playing at temples
5. getting the Bharat Ratna
6. the banks of the Ganga
7. leaving Benaras and Dumraon

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

III. Answer these questions in 30-40 words.

Question 1.
Why did Aurangzeb ban the playing of pungi?
(औरंगजेब ने पुंगी के बजाए जाने पर रोक क्यों लगा दी ?)
Answer:
Aurangzeb banned the musical instrument called Pungi because he did not like its shrill and unpleasant sound.
(औरंगजेब ने वाद्ययंत्र पुंगी पर रोक लगा दी क्योंकि वह इसकी तीखी और अप्रिय धुन को पसंद नहीं करता था।)

Question 2.
How is a Shehnai different from a pungi?
(शहनाई पुंगी से किस प्रकार भिन्न है ?)
Answer:
The pungi was a reeded noisemaker. But unlike the pungi the Shehnai is a larger pipe with a natural hallow stem. It is larger and broader than the pungi. Seven holes are made on the body of the pipe.
(पुंगी एक शोर मचाने वाला खोखला वाद्ययंत्र होता है। लेकिन पुंगी से भिन्न शहनाई एक प्राकृतिक सुराख वाला एक लंबा पाईप होता है। यह पुंगी से अधिक लंबा और चौड़ा होता है। पाईप के तने पर सात सुराख किए होते हैं।)

Question 3.
Where was the Shehnai played traditionally? How did Bismillah Khan change this?
(परंपरागत रूप से शहनाई वादन कब किया जाता था ? बिस्मिल्ला खान ने इसे कैसे बदल दिया ?)
Answer:
Traditionally the Shehnai was played in temples and on the occasions of wedding. The Shehnai playing was considered auspicious. Bismillah Khan gave a new look to it. He played Shehnai in films, other cultural festivals and fairs and in foreign countries also.
(परंपरागत रूप से शहनाई मंदिरों में और शादी के अवसरों पर बजाई जाती थी। शहनाई वादन को शुभ माना जाता था। बिस्मिल्ला खान ने इसे एक नया रूप दे दिया। उन्होंने फिल्मों, सांस्कृतिक समारोहों और मेले तथा विदेशों में भी शहनाई को बजाया।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 4.
When and how did Bismillah Khan get his big break?
(बिस्मिल्ला खान को कब और कैसे एक बड़ा अवसर उपलब्ध हुआ ?)
Answer:
Bismillah Khan got his big break in 1938 with the opening of the All India Radio in Lucknow. He soon became an often heard Shehnai player on radio.
(बिस्मिल्ला खान को 1938 में एक बड़ा अवसर उपलब्ध हुआ जब लखनऊ में ऑल इंडिया रेडियो स्टेशन खुला। इसके शीघ्र बाद ही वह रेडियो पर हमेशा सुनाई देने वाले शहनाई वादक बन गए।)

Question 5.
Where did Bismillah Khan play the Shehnai on 15 August 1947? Why was the event historic?
(बिस्मिल्ला खान ने 15 अगस्त, 1947 को कहाँ शहनाई बजाई? यह कार्यक्रम ऐतिहासिक क्यों था?)
Answer:
On August 15, 1947 Bismillah Khan became the first Indian to greet the nation with his Shehnai. He poured his heart out into Raag Kafi from Red Fort to an audience which included Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru.
(15 अगस्त, 1947 को बिस्मिल्ला खान अपनी शहनाई के साथ राष्ट्र का अभिवादन करने वाले पहले भारतीय बन गए। उन्होंने लाल किले की प्राचीर से श्रोताओं के सन्मुख जिसमें महात्मा गांधी और जवाहरलाल नेहरू शामिल थे कैफी राग के माध्यम से अपने हृदय की भावनाओं को उड़ेल दिया।)

Question 6.
Why did Bismillah Khan refuse to start a Shehnai school in the USA?
(बिस्मिल्ला खान ने संयुक्त राज्य अमेरिका में शहनाई स्कूल शुरू करने से क्यों मना कर दिया ?)
Answer:
Bismillah Khan is deeply associated with India especially Benaras and the Ganga. He says that he can’t imagine living happily in the USA without Benaras and the Ganga. So he refused to start a Shehnai school in the USA.
(बिस्मिल्ला खान भारत के साथ, विशेषतौर पर बनारस और गंगा के साथ बहुत गहरा लगाव रखते हैं। वे कहते हैं कि संयुक्त राज्य अमेरिका में बनारस और गंगा के बिना वे खुशी से नहीं रह सकते हैं। इसलिए उन्होंने अमेरिका में एक शहनाई स्कूल शुरू करने से मना कर दिया।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 7.
Find at least two instances in the text which tell you that Bismillah Khan loves India and Benaras.
(अध्याय में से दो उदाहरण दीजिए जो आपको बताते हैं कि बिस्मिल्ला खान भारत और बनारस से बहुत अधिक प्यार करते हैं।)
Answer:
(a) He says that whenever he is in a foreign country, he keeps yearning to see Hindustan.
(b) He says that while he is in Mumbai he keeps thinking of only Benaras.
(a) (वह कहता है कि जब कभी भी वह विदेश में होता है तो उसके मन में हिंदुस्तान को देखने की लालसा रहती है।)
(b) (वह कहता है कि जब वे मुंबई में होता है तो वह बनारस के बारे में सोचता रहता है।)

Thinking about Language

I. Look at these sentences :

  • Evelyn was determined to live a normal life.
  • Evelyn managed to conceal her growing deafness from friends and teachers.

The Italicised parts answer the questions : “What was Evelyn determined to do?” and “What did Evelyn manage to do?” They begin with a to-verb (to live, to conceal).

Complete the following sentences. Beginning with a to-verb, try to answer the questions in brackets.
1. The school sports team hopes ________ (What does it hope to do?).
2. We all want ________ (What do we all want to do?).
3. They advised’the hearing-impaired child’s mother ________ (What did they advise her to do?)
4. The authorities permitted us to ________ (What did the authorities permit us to do?) .
5. A musician decided to ________ (What did the musician decide to do?)
Answers :
1. ________ to qualify for the station tournaments.
2. ________ to rest for sometime.
3. ________ to consult a surgeon.
4. ________ demonstrate peacefully.
5. ________ tour the world.

II. From the text on Bismillah Khan, find the words and phrases that match these definitions and write them down. The number of the paragraph where you will find the words/phrases has been given for you in brackets.
1. the home of royal people (1) ________
2. the state of being alone (5) ________
3. a part which is absolutely necessary (2) ________
4. to do something not done before (5) ________
5. without much effort (13) ________
6. quickly and in large quantities (9) ________ and ________
Answers :
1. palace
2. solitude
3. indispensable component
4. invent
5. effortlessly
6. thick and fast.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

III. Tick the right answer.

1. When something is revived, it – remains dead/iives again
2. When a government bans something, it wants it – stopped/started
3. When something is considered auspicious – welcome it/avoid it
4. When we take to something, we find it – boring/interesting
5. When you appreciate something, you – find it good and useful/find it of no use
6. When you replicate something, you do it – for the first time/for the second time
7. When we come to terms with something, it is – still upsetting/no longer upsetting
Answers :

1. When something is revived, it – remains dead / lives again
2. When a government bans something.- it wants it –stopped / started
3. When something is considered auspicious –welcome it / avoid it
4. When we take to something, we find it -boring / interesting
5. When you appreciate something, you –find it good and useful / find it of no use
6. When you replicate something, you do it -for the first time / for the second time
7. When we come to terms with something, it is -still upsetting / no longer upsetting

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

IV. Dictionary work

  • The sound of the Shehnai is auspicious.
  • The auspicious sound of the Shehnai is usually heard at marriages.

The adjective ‘auspicious’ can occur after the verb be as in the first sentence, or before a noun as in the second, but there are some adjectives which can be used after the verb be and not before a noun.
For example :
Ustad Faiyaaz Khan was overjoyed.
We cannot say : *the overjoyed man.
Look at these entries from the Oxford Advanced Learner’s Dictionary
HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music -2

Consult your dictionary and complete the following table. The first one has been done for you.

adjectiveonly before nounnot before nounboth before and after the verb be
indispensable
impressed
afraid
outdoor
paternal
countless
priceless

Use these words in phrases or sentences of your own.
Answers :

adjectiveonly before nounnot before nounboth before and after the verb be
indispensable
impressed
afraid
outdoor
paternal
countless
priceless

1. Indispensable-A nourishing food is indispensable for growing children.
2. Impressed-All the countries of the world are impressed by Indian Democracy.
3. Afraid-I am not afraid of Mohan.
4. Outdoor-Cricket is an outdoor game.
5. Patemal-He is my paternal uncle.
6. Countless-Countless people have prayed in the temple.
7. Priceless-This painting is priceless.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Speaking

I. Imagine the famous singer Kishori Amonkar is going to visit your school. You have been asked to introduce her to the audience before her performance. How would you introduce her?

Here is some information about Kishori Amonkar you can find on the internet. Read the passage and make notes of the main points about:

  • her parentage
  • the school of music she belongs to
  • her achievements
  • her inspiration
  • awards

Padma Bhushan Kishori Amonkar, widely considered the finest female vocalist of her generation, was bom in 1931, daughter of another great artist, Smt Mogubai Kurdikar. In her early years she absorbed the approach and repertoire of her distinguished mother’s teacher Ustad Alladiya Khan. As her own style developed, however, she moved away from Alladiya Khan’s “Jaipur-Atrauli gharana” style in some respects, and as a mature artist her approach is usually regarded as an individual, if not unique, variant of the Jaipur model.

Kishori Amonkar is a thinker, besotted by what she calls the mysterious world of her raagas. She dissects them with the precision of a prefectionist, almost like a scientist, until the most subtle of shades and emotions emerge and re-emerge.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

She is very much inspired by the teachings of the ancient Vedic sages, written at a time when vocal music was highly devotional in character. This soul searching quality of her music, coupled with a very intellectual approach to raaga performance has gained her quite a following in India and has helped to revive the study of Khayal.

Significant awards bestowed on this artist include the Sangeet Natak Akademi Award (1985), the Padma Bhushan (1987), and the highly coveted Sangeet Samradhini Award (considered as one of the most prestigious awards in Indian Classical Music) in 1997.

II. Use your notes on Kishori Amonkar to introduce her to an imaginary audience. You can use one of the following phrases to introduce a guest : I am honoured to introduce …./ I feel privileged to introduce…/We welcome you ….
Answer:
These questions are not for examination. Students try to answer these questions to improve their language skills.

Writing

“If you work hard and know where you’re going, you’ll get there,” says Evelyn Glennie.
You have now read about two musicians : Evelyn Glennie and Ustad Bismillah Khan. Do you think that they both worked hard? Where did they want to “go”?
Answer these questions in two paragraphs, one on each of the two musicians.
Answer:
Students answer these questions themselves.

HBSE 9th Class English The Sound of Music Important Questions and Answers

Part I: Evelyn Glennie Listens To Sound Without Hearing It

Very Short Answer Type Questions

Question 1.
What was wrong with Evelyn Glennie?
Answer:
She was profoundly deaf.

Question 2.
When was her deafness first noticed?
Answer:
Her deafness was first noticed at the age of eight.

Question 3.
At what age did Evelyn go to the Royal Academy of music in London?
Answer:
She went there at the age of seventeen.

Question 4.
What was Evelyn’s special field of interest?
Answer:
She was interested in music.

Question 5.
At what age was Evelyn’s deafness confirmed?
Answer:
Her deafness was confirmed at the age of eleven.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 6.
Who was Ron Forbes?
Answer:
He was the music instructor in Evelyn’s school.

Question 7.
At what age did Evelyn visit United Kingdom with a youth orchestra?
Answer:
At the age of sixteen years.

Question 8.
What Was her performance in the audition for the Royal Academy of music?
Answer:
She scored the highest marks in the history of the academy.

Question 9.
What award did Evelyn win in 1991?
Answer:
In 1991 she was presented with the Royal Philharmonic Society’s Prestigious Soloist of the year Award.

Question 10.
How did Ron Forbes ask Evelyn to hear music?
Answer:
He asked Evelyn to hear music not through her ears but other parts of her body.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 11.
Whom did Evelyn give a big inspiration to?
Answer:
She gave a big inspiration to the handicapped children.

Short Answer Type Questions

Question 1.
At what age was Evelyn Glennie’s deafness confirmed and Why?
(इवलिन ग्लेनि की बधिरता किस आयु में पक्की हो गई और क्यों?)
Or
How did Evelyn Parents come to know about her deafness?
(इवलिन के माता-पिता को उसकी बधिरता का पता कैसे चला?)
Answer:
Evelyn Glennie’s loss of hearing had been gradual. First time it was noticed by her mother when she was eight years old. For some years Evelyn had concealed her growing deafness from her friends and teachers. But by the time she was eleven, her marks had deteriorated and her deafness was confirmed.
(इवलिन ग्लेनि की बधिरता बहुत धीरे-धीरे हुई। उसकी बधिरता को पहली बार उसकी माँ के द्वारा तय देखा गया जब वह आठ वर्ष की थी। कुछ वर्षों तक तो इवलिन ने अपनी बधिरता को अपने मित्रों और अध्यापकों से छुपा कर रखा। लेकिन जब वह ‘ ग्यारह वर्ष की हुई तो उसके अंक इतने अधिक कम हो गए कि उसकी बधिरता पक्की हो गई।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 2.
Why did Evelyn tour the United Kingdom?
(इवलिन ने यूनाइटिड किंगडम का भ्रमण क्यों किया?)
Answer:
When Evelyn was sixteen years old she toured the United Kingdom with a youth orchestra. She had been a member of that team. She had decided to make music her life. She had become a professional performer.
(जब इवलिन ग्लेनि सोलह वर्ष की थी तो उसने एक युवा ऑर्केस्ट्रा दल के साथ यूनाइटिड किंगडम का भ्रमण किया था। वह उस दल की एक सदस्य थी। उसके संगीत को अपना जीवन बना लेने का निर्णय लिया था। अब वह एक व्यावसायिक प्रदर्शन करने वाली बन गई थी।)

Question 3.
Why did Evelyn decide to join the ‘Royal Academy of Music’ in England?
(इवलिन ने इंग्लैंड की ‘रॉयल अकैडमी ऑफ म्यूजिक’ में दाखिला क्यों लिया था?)
Answer:
Evelyn Glennie had decided to make music her life. When she was 17 years old, she auditioned for the Royal Academy of music and scored one of the highest marks in the history of the academy.
(इवलिन ग्लेनि ने संगीत को अपना जीवन बना लेने का निर्णय ले लिया था। जब वह 17 वर्ष की थी तो उसने रॉयल अकैडमी ऑफ म्यूजिक की परीक्षा दी और अकैडमी के इतिहास में सबसे अधिक अंक हासिल किए थे।)

Question 4.
How does Evelyn contribute the cause of chose who are handicapped?
(इवलिन अपाहिजों के लिए कैसे अपना योगदान प्रदान करती है?)
Answer:
Evelyn Glennie has been a shining inspiration for deaf children. She has given inspiration to those who are handicapped. They look to her and say if she can achieve so much, they can also do the same.
(इवलिन ग्लेनि बधिर बच्चों के लिए एक चमकदार प्रेरणा-स्रोत है। उसने अपाहिजों को बहुत अधिक प्रेरणा प्रदान की है। वे उसकी ओर निहारते हैं और कहते हैं कि यदि वह इतना अधिक प्राप्त कर सकती है तो वे क्यों नहीं।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Essay Type Question

Question 1.
Describe Evelyn Glennie as a successful dancer?
(एक सफल व्यक्ति के रूप में इवलिन ग्लेनि का वर्णन करें।)
Answer:
In spite of being completely deaf, Evelyn Glennie became the world’s most famous soloist. She got diploma from the Royal Academy of Music in England. During this duration she had Captured most of the top awards. In 1991 she was presented with the Royal Philharmonic Society’s prestigious soloist of the year Award.

Evelyn herself confesses that she finds it difficult for herself to stop working. She says that she has just got to work often harder than classical musicians. She is a shining inspiration for deaf children. She has got so many awards but still she gives free concerts in prisons and hospitals. She also gives high priority to classes for young musicians. She has already accomplished more than most people twice her age.
(पूर्ण रूप से बधिर होने के बावजूद भी इवलिन ग्लेनि दुनिया की सबसे प्रसिद्ध एकल नृतक बन गई। उसने इंग्लैंड की ‘रॉयल अकैडमी ऑफ म्यूजिक’ से डिप्लोमा हासिल किया। इस अवधि के दौरान उसने बड़े-बड़े पुरस्कार हासिल कर लिए। 1991 में उसे रॉयल फिलहारमोनिक सोसायटी के (वर्ष के) प्रसिद्ध एकल नृतक पुरस्कार से सम्मानित किया गया। इवलिन स्वयं इस बात को स्वीकार करती है कि उसके लिए स्वयं को काम करने से रोक पाना बहुत कठिन लगता है।

वह कहती है कि उसके लिए पुराने संगीतकारों की अपेक्षा अधिक कठिन काम करना पड़ता है। वह बधिर बच्चों के लिए एक चमकदार प्रेरणा-स्रोत है। उसने इतने अधिक पुरस्कार हासिल कर लिए हैं लेकिन फिर भी वह कारागारों और अस्पतालों में निःशुल्क प्रस्तुतियाँ पेश करती है। वह युवा के लिए कक्षाएं लगाने को भी प्राथमिकता प्रदान करती है। उसने पहले ही अपने से दोगुनी आयु के लोगों से भी अधिक उपलब्धियों हासिल कर ली हैं।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Multiple Choice Questions

Questions 1.
What was wrong with Evelyn?
(A) she was blind
(B) she was deaf
(C) she was lame
(D) she was mentally weak
Answer:
(B) she was deaf

Question 2.
Evelyn learned music from _______ .
(A) Royal Academy of Music in London
(B) Royal Academy of Music in Paris
(C) Royal Academy of Musìc in Dethi
(D) Royal Academy of Music in New York
Answer:
(A) Royal Academy of Music in London

Question 3.
Why did the crowd jostle at the station?
(A) to get free food
(B) to listen Evelyn’s music
(C) to get position for the train
(D) to see the train
Answer:
(C) to get position for the train

Question 4.
How old was Evelyn?
(A) fifteen years
(B) sixteen years
(C) seventeen years
(D) ten years
Answer:
(C) seventeen years.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 5.
How did Evelyn Glennie become deaf?
(A) she was deaf by birth
(B) in an accident
(C) attack of chicken-pox
(D) through a gradual process
Answer:
(D) through a gradual process

Question 6.
At what age did she become fully dear
(A) 5 years
(B) 8 years
(C) 10 years
(D) 11 years
Answer:
(D) II years

Question 7.
What did Evelyn’s parents conceal about her from her teachers and Mends?
(A) her deafness
(B) her mental retardness
(C) her speaking pruNem
(D) all of these
Answer:
(A) her deafness

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 8.
What did the headmistreas advise Evelyn’s parents?
(A) they should withdraw ber name from the school
(B) they should shift ber to odier school
(C) they should teach her at home
(D) they should take her to a specialist
Answer:
(D) they should take her to a specialist

Question 9.
What was Evelyn not going to give up?
(A) her stniggle with deafness
(B) ber hope for becoming a great musician
(C) her ambition in life
(D) all of the above
Answer:
(D) all of the above

Question 10.
What did she notice a girl playing one day?
(A) violin
(B) tabla
(C) guitar
(D) xylophone
Answer:
(D) xylophone

Question 11.
Who wRon Forbes?
(A) Evelyn’s father
(B) a doctor
(C) Evelyn’s friend
(D) the music teacher of her school
Answer:
(D) the music teacher of her school

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 12.
What did Ron Forbes ask Evelyn to hear the music with?
(A) ears
(B) whole body
(C) hearing aids
(D) eyes
Answer:
(B) whole body

Question 13.
What was her perforniancc al the Royal Academy of MUSIC?
(A) she could not qualify
(B) she gave a normal performance
(C) she scorcd one of the highest mailcs indic
(D) shelefthcrstudiesinthemidtcrThisLury of academy
Answer:
(C) she scored one of the highest marks in the history of academy

Question 14.
Evelyn was a _____ girl.
(A) Scottish
(B) American
(C) British
(D) Russian
Answer:
(A) Scottish

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 15.
Which award was given to Evelyn in 1991?
(A) Soloist of the year
(B) Painter of the year
(C) Actress of the year
(D) Teacher of the year
Answer:
(A) Soloist of the year

Question 16.
When did Evelyn get the Royal Philharmonic Society’s prestigious Soloist of the Year Award?
(A) in 1990
(B) in 1991
(C) in 1992
(D) in 1993
Answer:
(B) in 1991

Question 17.
Evelyn performs on a wooden platform with bare feet so that:
(A) the vibrations may pass through her legs
(B) she may feel easy feet and up her legs
(C) she may lemain undamaged
(D) she considered the stage pious
Answer:
(A) the vibrations may pass through her feet and up her legs

The Sound of Music Important Passages For Comprehension

Read the following passages and answer the questions given at the end of each :

Passage – 1

Evelyn Glennie’s loss of hearing had been gradual. Her mother remembers noticing something was wrong when the eight-year-old Evelyn was waiting to play the piano. ‘They called her name and she didn’t move. I suddenly realised she hadn’t heard,’ says Isabel Glennie. For quite a while Evelyn managed to conceal her growing deafness from friends and teachers.

But by the time she was eleven her marks had deteriorated and her headmistress urged her parents to take her to a specialist. It was then discovered that her hearing was severely impaired as a result of gradual nerve damage. They were advised that she should be fitted with hearing aids.
Questions :
(i) At what age was her deafness sighted first?
(ii) For what her name was called?
(iii) What was Evelyn’s response when her name was called?
(iv) When was her deafness confirmed?
(v) From whom did she try to conceal her deafness?
Answers :
(i) At the age of eight years.
(ii) Her name was called to play the piano.
(iii) She did not move at the call of her name.
(iv) Her deafness was confirmed when she was eleven years old.
(v) From her teachers and friends.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Passage – 2

But Evelyn was not going to give up. She was determined to lead a normal life and pursue her interest in music. One day she noticed a girl playing a xylophone and decided that she wanted to play it too. Most of the teachers discouraged her but percussionist Ron Forbes spotted her potential. He began by tuning two large drums to different notes.

‘Don’t listen through your ears,’ he would say, ‘try to sense it some other way.’ Says Evelyn, ‘Suddenly I realised I could feel the higher drum from the waist up and the lower one from the waist down.’ Forbes repeated the exercise, and soon Evelyn discovered that she could sense certain notes in different parts of her body. ‘I had learnt-to open my mind and body to sounds and vibrations.’ The rest was sheer determination and hard work.
Questions :
(i) What had happened to Evelyn?
(ii) What was she determined to?
(iii) Who was Ron Forbes?
(iv) What did he inspire Evelyn for?
(v) How did he ask Evelyn to hear music?
Answers :
(0 She had lost her hearing capacity completely.
(ii) She was determined to lead the normal life.
(iii) He was a famous percussionist of Evelyn’s school.
(iv) He inspired Evelyn to pursue her music.
(v) He asked Evelyn to hear music not through her ears but other parts of her body.

Passage – 3

She never looked back from that point onwards. She toured the United Kingdom with a youth orchestra and by the time she was sixteen, she had decided to make music her life. She auditioned for the Royal Academy of Music and scored one of the highest marks in the history of the academy. She gradually moved from orchestral work to solo performances. At the end of her three-year course, she had captured most of the top awards.
Questions :
(i) Why did she tour the United Kingdom?
(ii) What did she decide to make her life?
(iii) What was her performance in the audition for the Royal Academy of Music?
(iv) From orchestra what did she decide to move?
(v) What was her performance during the course in the Royal Academy of Music?
Answers :
(i) She toured the United Kingdom with a young orchestra for giving music performances.
(ii) She decided to make music her life.
(iii) She scored the highest marks in the history of the academy.
(iv) She decided to move to solo.
(v) She had captured most of the top awards.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Passage – 4

Not surprisingly, Evelyn delights her audiences. In 1991 she was presented with the Royal Philharmonic Society’s prestigious Soloist of the Year Award. Says master percussionist James Blades, ‘God may have taken her hearing but he has given her back something extraordinary. What we hear, she feels-far more deeply than any of us. That is why she expresses music so beautifully.’
Questions :
(i) How do Evelyn’s audiences feel?
(ii) What award did she win in 1991?
(iii) Who was James Blades?
(iv) The things what we hear, what does Evelyn do with them?
(v) How does she express her music?
Answers :
(i) Her audiences feel delighted.
(ii) ‘Soloist of the year Award’ by Philharmonic Society.
(iii) He was a master percussionist:
(iv) She feels them through her body.
(v) She expresses her music beautifully.

Passage – 5

Evelyn Glennie has already accomplished more than most people twice her age. She has brought percussion to the front of the orchestra, and demonstrated that it can be very moving. She has given inspiration to those who are handicapped, people who look to her and say, ‘If she can do it, I can.’ And, not the least, she has given enormous pleasure to millions.
Questions :
(i) What has Evelyn Glennie achieved?
(ii) What has she done for percussion?
(iii) To whom has she given inspiration?
(iv) What has she done for millions?
(v) Name the chapter and the author.
Answers :
(i) Evelyn Glennie has achieved more than most people twice her age.
(ii) She has brought percussion to the front of the orchestra.
(Hi) She has given inspiration to disabled.
(iv) She has given pleasure to millions.
(v) The name of the chapter is ‘The Sound of Music: Evelyn Glennie Listens to Sound without Hearing It’ and its author is ‘Deborah Cowley’.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Part II: The shehnai Of Bismillah Khan

Very Short Answer Type Questions

Question 1.
What did Aurangzeb do to the playing of pungi in his royal residence?
Answer:
Aurangzeb banned the playing of pungi in his royal residence.

Question 2.
Why did Aurangzeb ban the playing of pungi in his royal residence?
Answer:
Aurangzeb banned the playing of pungi in his royal residence because he did not like its shrill unpleasant sound.

Question 3.
Which family did the barber belong to?
Answer:
He belonged to a family of professional musicians.

Question 4.
Who invented ‘Shehnai’?
Answer:
A barber in Aurangzeb’s court invented Shehnai.

Question 5.
How many holes does a Shehnai have on its body?
Answer:
It has seven holes on its body.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 6.
Where was Bismillah Khan born?
Answer:
He was bom in Dumraon in Bihar.

Question 7.
When was Bismillah Khan born?
Answer:
He was bom on 21st March, 1916.

Question 8.
Which highest civilian award in India was conferred on Bismillah Khan?
Answer:
The Bharat Ratna.

Question 9.
What was the name of Bismillah’s grandfather?
Answer:
His name was Rasool Bux Khan.

Question 10.
What was the name of Bismillah’s father?
Answer:
His name was Paigambar Bux.

Question 11.
What was the profession of Bismillah’s paternal ancestors?
Answer:
They were great Shehnai players.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 12.
Who was Ali Bux?
Answer:
Ali Bux was Bismillah’s maternal uncle.

Question 13.
When was All India Radio in Lucknow was opened?
Answer:
In 1938.

Question 14.
What is Bismillah Khan’s special achievement on 15 August, 1947?
Answer:
Bismillah Khan became the first Indian to greet the nation with his Shehnai on this day.

Question 15.
To which foreign country did Bismillah Khan go on his first trip?
Answer:
Afghanistan.

Question 16.
Which film was made by Vyay Bhatt after hearing Bismillah’s Shehnai?
Answer:
‘Gunj Uthi Shehnai’.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 17.
Which auditorium is named after Bismillah Khan in Teheran?
Answer:
The name of the auditorium is Tahar Mosiquee Ustaad Bismillah Khan.

Question 18.
What name is Bismillah Khan fondly called?
Answer:
He is fondly called ‘Khansaab’.

Question 19.
When Bismillah Khan is in Mumbai he missed two things badly. Name those two things.
Answer:
They are Benaras and the Ganga.

Question 20.
What did one of his students in the USA want him to do?
Answer:
One of his students in the USA wanted him to head a Shehnai school in the USA.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Short Answer Type Questions

Question 1.
Why was this musical instrument named Shehnai?
(इस वाद्ययंत्र का नाम शहनाई क्यों रखा गया ?)
Answer:
This musical instrument was first played in the Shah’s chamber and was played by a ‘nai’. So this instrument was named Shehnai.
(इस संगीत वाद्ययंत्र को पहली बार शाह के कक्ष में बजाया गया और इसे एक ‘नाई के द्वारा बजाया गया। इसलिए इस यंत्र का नाम शहनाई रख दिया गया।)

Question 2.
Describe Bismillah Khan as a boy in Dumraon.
(दुमराओं के बालक के रूप में बिस्मिल्ला खान का वर्णन कीजिए।)
Answer:
As a boy Bismillah Khan played gilli-danda near a pond at Dumraon. After that he would go to Bhihariji Temple and sang Bhojpuri ‘Chaita’. The local Maharaja was pleased to hear him sing.
(दुमराओं में एक तालाब के निकट बिस्मिल्ला खान गिल्ली-डंडा खेला करते थे। इसके पश्चात वे बिहारी जी के मंदिर में जाते थे और भोजपुरी ‘चैता’ गाया करते थे। वहाँ का महाराजा उन्हें गाते हुए सुनकर बहुत प्रसन्न होता था।)

Question 3.
What prize did boy Bismillah Khan earn? Why was he given this prize?
(बालक बिस्मिल्ला खान ने क्या इनाम प्राप्त किया ? उसे यह इनाम क्यों दिया गया ?)
Answer:
Bismillah Khan earned a big laddu weighing 1.25 kg. He was given this prize by the local Maharaja. Bismillah Khan earned this prize for singing the Bhojpuri ‘Chaita’ at the Bihariji Temple.
(बिस्मिल्ला खान को सवा किलोग्राम का एक लहु प्राप्त हुआ। उसे यह इनाम वहाँ के स्थानीय महाराजा के द्वारा प्रदान किया गया। बिस्मिल्ला खान को यह इनाम बिहारी जी के मंदिर में भोजपुरी ‘चैता’ गाने के लिए दिया गया।)

Question 4.
“15th August, 1947, the first Independence Day was the happiest day of his life.” Why?
(“प्रथम स्वतंत्रता दिवस 15 अगस्त, 1947 उनके जीवन का सबसे महत्त्वपूर्ण दिवस था।” क्यों ?)
Answer:
On the first Independence Day, Bismillah Khan played the Shehnai at the ramparts of the Red Fort in Delhi. Prime Minister, Jawaharlal Nehru had invited him to play the Shehnai there. It was a great honour for him. So it was the happiest day of his life.
(प्रथम स्वतंत्रता दिवस पर विस्मिल्ला खान ने दिल्ली में लाल किले की प्राचीर से शहनाई वादन किया था। प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू ने उन्हें शहनाई बजाने के लिए आमंत्रित किया था। यह उनके लिए महान सम्मान था। इसलिए यह उनके जीवन का सबसे अधिक खुशियों वाला दिन था।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 5.
Why is Bismillah Khan so attached to the Ganga?
(बिस्मिल्ला खान का गंगा से इतना लगाव क्यों है ?)
Answer:
Bismillah Khan is greatly attached to the Ganga. He had spent his childhood playing and practising Shehnai on the banks of the Ganga. He gets inspiration from the Ganga. He cannot imagine his life happy if he is away from her. He loves the Ganga very much.
(बिस्मिल्ला खान का गंगा के प्रति बहुत लगाव है। उन्होंने गंगा के तटों पर खेल कर और शहनाई बजाने का अभ्यास करके अपना बचपन बिताया था। उन्हें गंगा से प्रेरणा मिलती है। गंगा से दूर रहकर वे प्रसन्न जीवन की कल्पना नहीं कर सकते हैं। वे गंगा से बहुत अधिक प्यार करते हैं।)

Essay Type Questions

Question 1.
Write a note on the origin of the Shehnai.
(शहनाई की उत्पत्ति पर एक नोट लिखो।)
Answer:
It is said that in the past a musical instrument called pungi used to be played in palaces before the Kings and Nawabs. But Aurangzeb did not like the shrill and unpleasant sound of the pungi. So he banned the playing of this musical instrument in the royal residence. There was a barber who belonged to a family of musicians. He had access to the royal palace.

He tried hard to improve the tonal quality of the instrument. He chose a pipe with a natural hollow stem that was longer and broader than the original pungi. He carved seven holes on the body of the instrument. When he played on it, an impressive sonorous tonal sound was produced. The barber played it before the king and his courtiers. Everybody was impressed.

The instrument was called Shehnai because it was first played in the Shah’s chamber and was invented by a ‘nai’ (barber). There is another story about the origin of Shehnai. It is said that a doctor of Iran invented it. His name was Haquim Bu Ali Saina and the instrument was named after him.
(ऐसा कहा जाता है कि अतीत में पुंगी नामक एक वाद्ययंत्र महलों में राजाओं और नवाबों के सामने बजाया जाता था। मगर औरंगजेब को पुंगी की तीखी एवं अप्रिय आवाज़ अच्छी नहीं लगती थी। इसलिए उसने शाही निवास में पुंगी के बजाए जाने पर रोक लगा दी।

एक नाई था जो संगीतकारों के एक परिवार से संबंध रखता था। उसकी पहुंच शाही महल तक थी। उसने इस वाद्ययंत्र के सुर को सुधारने की कोशिश की। उसने एक ऐसी लकड़ी की पाईप ली जो मूलभूत पुंगी से अधिक लंबी एवं अधिक चौड़ी थी। उसने उस वाद्ययंत्र पर सात सुराख किए। जब उसने इसे बजाया तो एक प्रभावशाली धुन वाली आवाज़ पैदा हो गई। नाई ने इसे राजा एवं उसके दरबारियों के सामने बजाया। हर व्यक्ति प्रभावित हुआ।

वाद्ययंत्र को शहनाई कहा गया, क्योंकि इसे शाह के कमरे में बजाया गया था और इसका आविष्कार एक नाई ने किया था। शहनाई की उत्पत्ति के बारे में एक अन्य कहानी है। ऐसा कहा जाता है कि ईरान के एक डॉक्टर ने इसका आविष्कार किया। उसका नाम हकीम बू अली सैना था और उसके नाम पर इस वाद्ययंत्र का नाम पड़ गया।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 2.
What are the recurring themes of Bismillah Khan’s music and how did they originate?
(बिस्मिल्ला खान के संगीत में बार-बार आने वाले विषय क्या हैं और उनका जन्म कैसे हुआ ?)
Answer:
At the age of three, Bismillah Khan went to Benaras. There his maternal uncle Ali Bux taught him the nuances of the Shehnai. He used to practise in the temple of Balaji and Mangla Maiya. He also practised on the banks of the Ganga. There he practised for hours in complete solitude.

The flowing water of the Ganga inspired him to improvise his music. There he invented the ‘ragas’ that were earlier considered beyond the range of Shehnai. The atmosphere of the temple and the solitude of the banks of the Ganga had a great effect on him. They influenced the themes of his music also. One such theme was the ethos of the temple.

The other theme was the relationship between human beings based on the tune of the flowing river. These became the recurring themes of Bismillah Khan’s music.
(तीन साल की उम्र में, बिस्मिल्ला खान बनारस चले गए। वहाँ उनके मामा अली बक्श ने उन्हें शहनाई की बारीकियाँ सिखाई। दे बालाजी और मंगला मैया के मंदिरों में अभ्यास किया करते थे। वे गंगा के किनारे पर भी अभ्यास करते थे। वहाँ वे घंटों तक एकांत में अभ्यास करते रहते थे। गंगा के बहते पानी ने उन्हें अपने संगीत को सुधारने के लिए प्रेरित किया।

वहाँ पर उन्होंने उन रागों का आविष्कार किया जिन्हें शहनाई के दायरे से परे समझा जाता था। मंदिर के वातावरण और गंगा के किनारे के एकांत का उन पर बहुत अधिक प्रभाव हुआ। उन्होंने अपने संगीत के विषयों को भी प्रभावित किया। ऐसा ही एक विषय था मंदिर की संस्कृति अन्य विषय या बहती नदी की धुन पर आधारित मनुष्यों में आपसी संबंध ये बिस्मिल्ला खान के संगीत में बार-बार आने वाले विषय बन गए।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 3.
Why is Benaras so important to Bismillah Khan?
(बिस्मिल्ला खान के लिए बनारस (बाराणसी) इतना महत्त्वपूर्ण क्यों है ?)
Answer:
Bismillah Khan is fondly called Khansaab. He has travelled all over the world. He got honours in every country. In Teheran, an auditorium was named after him. He has seen many cities, but he remains very fond of Benaras and Dumraon. He calls them the most wonderful towns in the world.

He has a special fasci-nation for Benaras because of the Ganga there. In his youth, he used to practise Shehnai in solitude on the banks of the Ganga. Once one of his students in the USA requested him to head a Shehnai school there. He said that he would recreate the atmosphere of Benaras by building similar temples there. But the Ustad asked him whether he Would bring the Ganga also there. Once he said, “Whenever I am in Mumbai, I think of only Varanasi and the holy Ganga”.
(बिस्मिल्ला खान को प्यार से खानसाहब कहा जाता है। उन्होंने पूरे विश्व का भ्रमण किया है। उन्हें हर देश में सम्मान मिला है। तेहरान में एक ऑडीटोरियम का नाम उनके नाम पर रखा गया है। उन्होंने बहुत से देश देखे हैं, मगर उन्हें सदा बनारस और दुमराओं से प्यार रहा है। वे उन्हें संसार के सबसे अद्भुत शहर कहते हैं। उन्हें बनारस से विशेष लगाव है, क्योंकि वहाँ पर गंगा है।

अपनी जवानी में, वे गंगा के किनारे एकांत में शहनाई का अभ्यास किया करते थे। एक बार अमेरिका में उनके एक छात्र ने उनसे अनुरोध किया कि वे वहाँ के शहनाई स्कूल के मुखिया बनें। उसने कहा कि वह वहाँ बनारस जैसे मंदिर बनाकर वहाँ के वातावरण का पुनर्निर्माण करेगा। मगर उस्ताद ने उससे पूछा कि क्या वह वहाँ पर गंगा ला सकता है। एक बार उन्होंने कहा, “जब भी मैं मुंबई में होता हूँ तो मैं वाराणसी एवं पवित्र गंगा के बारे में सोचता हूँ।”)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Multiple Choice Questions

Question 1.
Who banned the playing of pungi in the royal palace?
(A) Babur
(B) Akbar
(C) Shah Jahan
(D) Aurangzeb
Answer:
(D) Aurangzeb

Question 2.
Why did Aurangzeb ban the playing of pungí in the royal palace?
(A) it was played only by the Hindus
(B) it was an ill omened instrument
(C) he did not like its unpleasant tone
(D) none of these
Answer:
(C) he did not like its unpleasant tone

Question 3.
Which family did the barber belong to?
(A) professional barbers
(B) professional musicians
(C) professional soldiers
(D) professional beggars
Answer:
(B) professional musicians

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 4.
What did the barber decide to do?
(A) to play the pungí before the Emperor
(B) not to cut the emperor’s hair
(C) to request the emperor to lift the ban from the playing of pungi
(D) to improve the quality of the pungí
Answer:
(D) to improve the quality of the pungi

Question 5.
Where did he play his newly discovered music instrument for the first time?
(A) in the Shah’s chambers
(B) before the public
(C) in the open court
(D) none of these
Answer:
(A) in the Shah’s chambers

Question 6.
What name was given to this new instrument?
(A) new pungi
(B) improved pungí
(C) shehnai
(D) none of these
Answer:
(C) shehnai

Question 7.
How the sound of shehnai began to be considered?
(A) auspicious
(B) ill-omened
(C) unpleasant
(D) a sign of mourning
Answer:
(A) auspicious

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 8.
When and where is shehnai played?
(A) in temples
(B) in weddings
(C) on auspicious occasions
(D) all of the above
Answer:
(D) all of the above

Question 9.
What credit is given to Ustad Bismillah Khan regarding shehnai?
(A) inventing shehnai
(B) inventing pungi
(C) bring shehnai onto the classical stage
(D) none of these
Answer:
(C) bring shehnai onto the classical stage

Question 10.
Who do you know is Bismillah Khan?
(A) a politician
(B) a shehnai maestro
(C) an actor
(D) a writer
Answer:
(B) a shehnai maestro

Question 11.
Where did Bismiflah Khan regularly go to sing Bhojpuri ‘Chaita’?
(A) Bihariji Temple
(B) Jama Masjid
(C) Rumpurva Temple
(D) Durga Temple
Answer:
(A) Bihariji Temple

Question 12.
Where was Bismillah Khan born?
(A) Varanasi
(B) Paryag Raj
(C) Dumraon
(D) none of these
Answer:
(C) Dumraon

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 13.
What was Bismillah Khan’s grandfather?
(A) a soldier
(B) an actor
(C) a courtier
(D) the shehnai nawaz of the Bhojpur King’s court
Answer:
(D) the shehnai nawaz of the Bhojpur King’s court

Question 14.
What was the name of Bismfflah Khan’s father?
(A) Rasool Bux Khan
(B) Paigambar Bux
(C) Ah Bux
(D) Hazrat Rasool Kaar
Answer:
(B) Paigambar Bux.

Question 15.
Who was All Bux?
(A) Bismillah’s father
(B) Bismillah’s grandfather
(C) Bismillah’s maternal uncle
(D) Bismillah’s friend
Answer:
(C) Bismillah’s maternal uncle

Question 16.
Bismillah Khan was deeply attached to:
(A) the Sutlej
(B) the Ganga
(C) the Narmada
(D) the Godawari
Answer:
(B) the Ganga

Question 17.
On August 15, 1947 which Raag was played by Bismilah Khan from the Red Fort?
(A) Raag Malhaar
(B) Raag Deepak
(C) Raag Kafi
(D) Raag Megh
Answer:
(C) Raag Kafi

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 18.
Which film is named after Bismillah’s instrument?
(A) Shehnai Ki Awaj
(B) Shehnai Ka Raja
(C) Shehnai Wala
(D) Gunj Uthi Shehnaî
Answer:
(D) Gunj Uthi Shehnai

Question 19.
Of the following which is Bismillah Khan’s composition?
(A) Dii ka khilona bai toot gaya
(B) Mere khuda mujhko na bhoolana
(C) Main tere dar te aaya boon
(D) Ye dil ka taranaa hal
Answer:
(A) Dii ka khilona hal toot gaya

Question 20.
When was Bismillali Khan awarded the highest civilian award ‘Bharat Ratna’?
(A) in 2000
(B) in 2001
(C) in 2002
(D) in 2003
Answer:
(B) in 2001

Question 21.
Where is Lincoln Center Hall situated?
(A) UK
(B) USA
(C) Canada
(D) France
Answer:
(B) USA

Question 22.
Bismillah Khan took part ¡n:
(A) the World Exposition in Montreal
(B) the Cannes Art Festival
(C) the Osaka Trade Fair
(D) AU of these
Answer:
(D) All of these

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Question 23.
Tahar Mosiquee Ustaad Bismillah Khan auditorium is situated ¡n:
(A) Montreal
(B) Osaka
(C) Teheran
(D) Behrin
Answer:
(C) Teheran

Question 24.
Which national award was conferred on listad Bismillah Khan?
(A) the Padmashri
(B) the Padma Bhushan
(C) the Padma Vibhushan
(D) All of these
Answer:
(D) All of these

Question 25.
Which ¡s India’s highest civilian award?
(A) the Padmashri
(B) the Padma Bhushan
(C) the Padma Vibhushan
(D) the Bharat Rama
Answer:
(D) the Bharat Ratna

Question 26.
According to Bismiflah Khan, what Is Hindustan’s richest tradition?
(A) earning money
(B) music
(C) spirituality
(D) politics
Answer:
(B) music

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

The Shehnai of Bismillah Khan Important Passages For Comprehension

Read the following passages and answer the questions given at the end of each :

Passage – 1

Emperor Aurangzeb banned the playing of a musical instrument called pungi in the royal residence for it had a shrill unpleasant sound. Pungi became the generic name for reeded noisemakers. Few had thought that it would one day be revived. A barber of a family of professional musicians, who had access to the royal palace, decided to improve the tonal quality of the pungi.

He chose a pipe with a natural hollow stem that was longer ancTbroader than the pungi, and made seven holes on the body of the pipe. When he played on it, closing and opening some of these holes, soft and melodious sounds were produced. He played the instrument before royalty and everyone was impressed. The instrument so different from the pungi had to be given a new name. As the story goes, since it was first played in the Shah’s chambers and was played by a ‘nai’ (the barber), the instrument was named the ‘Shehnai’.
Questions :
(i) Why did Aurangzeb ban the playing of pungi?
(ii) Which family did the barber belong?
(iii) What did the barber decide to do?
(iv) Where did the barber play the new instrument the first time?
(v) What name was given to this new instrument?
Answers :
(i) Aurangzeb banned the playing of pungi because he did not like its shrill unpleasant sound.
(ii) The barber belonged to a family of professional musicians.
(iii) The barber decided to improve the tonal quality of the pungi.
(iv) He played it in the Shah’s chamber.
(v) This instrument was named the ‘Shehnai’.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Passage – 2

The sound of the Shehnai began to be considered auspicious. And for this reason it is still played in temples and is an indispensable component of any North Indian wedding. In the past, Shehnai was part of the naubat or traditional ensemble of nine instruments found at royal courts. Till recently it was used only in temples and weddings. The credit for bringing this instrument onto the classical stage goes to Ustad Bismillah Khan.
Questions :
(i) How was the sound of the Shehnai considered?
(ii) On which occasions was the Shehnai played?
(iii) What was the Shehnai a part of?
(iv) What change did Bismillah Khan give to ‘Shehnai’?
(v) Name the lesson.
Answers :
(i) The sound of the Shehnai was considered auspicious.
(ii) It was played in temples and on the occasion of weddings.
(iii) It was a part of the naubat or traditional ensemble of nine instruments found at royal courts.
(iv) He played Shehnai on other occasion also other then in temples and in weddings.
(v) ‘The Sound of Music : The Shehnai of Bismillah Khan.’

Passage – 3
As a five-year old, Bismillah Khan played gillidanda near a pond in the ancient estate of Dumraon in Bihar. He would regularly go to the nearby Bihariji temple to sing the Bhojpuri ‘Chaita’, at the end of which he would earn a big laddu weighing 1.25 kg, a prize given by the local Maharaja. This happened 80 years ago, and the little boy has travelled far to earn the highest civilian award in India-the Bharat Ratna.
Questions :
(i) What did Bismillah Khan used to do when he was just five years old?
(ii) Why did he go to the Bihariji temple?
(iii) What award did he win at the end of this Bhojpuri ‘Chaita’?
(iv) What is the highest civilian award of India?
(v) Name the lesson.
Answers :
(i) When he was five-years old he used to play gilli-danda near a pond in Dumraon.
(ii) He went to the Bihariji temple to sing the Bhojpuri ‘Chaita’.
(iii) A big laddu weighing 1.25 kg.
(iv) The Bharat Ratna.
(v) ‘The Sound of Music : The Shehnai of Bismillah Khan’.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Passage – 4

Bom on 21 March, 1916, Bismillah belongs to a well-known family of musicians from Bihar. His grandfather, Rasool Bux Khan was the Shehnai-nawaz of the Bhojpur king’s court. His father, Paigambar Bux, and other paternal ancestors were also great Shehnai players.
Questions :
(i) When was Bismillah Khan born?
(ii) Which family did Bismillah Khan belong to?
(iii) What was the name of his grandfather?
(iv) What was his grandfather’s profession?
(v) Name Bismillah Khan’s father.
Answers :
(i) Bismillah Khan was bom on March 21, 1916.
(ii) He belonged to a well known family of musicians in Bihar.
(iii) Rasool Bux Khan.
(iv) He was the Shehnai-nawaz of the Bhojpur King’s Court.
(v) Paigambar Bux.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Passage – 5

Awards and recognition came thick and fast. Bismillah Khan became the first Indian to be invited to perform at the prestigious Lincoln Center Hall in the USA He also took part in the World Exposition in Montreal, in the Cannes Art Festival and in the Osaka Trade Fair. So well known did he become internationally that an auditorium in Teheran was named after him-Tahar Mosiquee Ustaad Bismillah Khan,
Questions :
(i) Where did Bismillah Khan perform in the USA?
(ii) Where was the Cannes Art Festival held?
(iii) What honour did he receive in Teheran?
(iv) In which country do you think Teheran is?
(v) What performance did Bismillah Khan give in Osaka Trade Fair?
Answers :
(i) He performed at the prestigious Lincoln Center Hall in the USA.
(ii) The Cannes Art Festival was held in Montreal.
(iii) An auditorium in Teheran was named after him-Tahar Mosiquee Ustaad Bismillah Khan.
(iv) Teheran is the capital of Iran.
(v) He gave the performance of‘Shehnai recital’.

The Sound of Music Summary

Evelyn Glennie Listens to Sound Without Hearing It Introduction in English

This is a lesson, giving inspiration to those who are physically handicapped. In this lesson the author has shown how the handicapped persons are to face trouble and difficulties in their life. Most of them make a compromise with their destiny. They accept their handicappedness and take to begging or some other lawless activities. But some persons being handicapped does not give up.

They struggle hard. They fight it hard and rise themselves to a high position in life. To them handicappedness is not a curse but a boon. A small girl of eleven Evelyn Glennie gets her hearing capacity totally killed. But she does not give up. She struggles hard and learns the music. She becomes the most sensational music star of the world. She becomes a figure of inspiration for the disableds.

Evelyn Glennie Listens to Sound Without Hearing It Summary in English

This chapter tells about the life story of a Scottish girl named Evelyn Glennie. When she was eight years old, it was noticed for the first time that she had lost her hearing capacity to some extent. She managed to conceal it from her friends and teachers in the school. But when she was of eleven, the case of her deafness got confirmed. She had lost her hearing capacity totally. It happened as a result of a gradual nerve damage. Everything had turned black for her.

But she did not give up to it. She was determined to lead a normal life. She learnt music. A famous percussionist Ron Forbes helped her a lot in the learning of music. He encouraged her. He told her not to hear music through her ears but through some other way. She practiced hard and got success in listening the music through other organs of her body. She had learnt to open her mind and body to sounds and vibrations.

She never looked behind from that point onwards. She toured the United Kingdom with a youth orchestra. At the age of sixteen, she decided to make music her life. She gave an audition for the Royal Academy of music. She scored one of the highest marks in the history of the academy. She had got mastery of some 1000 instruments of music.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

She could listen and understand even the minutes point. It seems impossible that a deaf person like her can response to the things so fluently. She spoke flawlessly with a scotish hit. She says that music pours in through every part of her body. It tingles in the skin, her cheekbones and even her hair.

When she plays the xylophone, she can listens its music through the finger tops. By leaning against the drums, she can listens the echoes in her heart. She performs barefooted on a wooden platform so that music may reach to her heart through her feet and legs.

In 1991 she was presented with the Royal Philharmonic Society’s prestigious ‘Soloist of the year Award.’ She calls her a workaholic. Apart from the regular concerts, she gives free performances in prisons and in hospitals. She also gives high priority to classes for young musicians. She is a shining inspiration for the deaf children.

Evelyn Glennie Listens to Sound Without Hearing It Introduction in Hindi

यह अध्याय शारीरिक रूप से अपंग लोगों को प्रेरणा प्रदान करता है। इस अध्याय में लेखक दिखाता है कि अपाहिज लोगों को अपने जीवन में किस प्रकार से कष्टों और कठिनाइयों का सामना करना पड़ता है। उनमें से अधिकतर लोग तो अपने भाग्य के साथ समझौता कर लेते हैं। वे अपनी अपंगता को स्वीकार कर लेते हैं और भीख माँगने या कई अन्य आपराधिक गतिविधियों में शामिल हो जाते हैं। लेकिन कई व्यक्ति अपाहिज होते हुए भी हिम्मत नहीं हारते हैं। वे कठिन संघर्ष करते हैं।

वे इसके खिलाफ मजबूती से लड़ते हैं और जीवन में उच्च स्थान को प्राप्त करते हैं। उनके लिए अंगहीनता एक अभिशाप नहीं, बल्कि एक वरदान है। एक ग्यारह वर्ष की छोटी बच्ची इवलिन ग्लेनि की सुनने की शक्ति पूर्ण रूप से नष्ट हो जाती है। लेकिन वह हिम्मत नहीं हारती है। वह कठोर परिश्रम करती है और संगीत सीखती है। वह संसार की सबसे प्रसिद्ध संगीत स्टार बन जाती है। वह अपंग लोगों के लिए एक प्रेरणापुंज बन जाती है।

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Evelyn Glennie Listens to Sound Without Hearing It Summary in Hindi

यह अध्याय इवलिन ग्लेनि नाम की एक स्कॉटिश लड़की के जीवन के बारे में वर्णन करता है। जब वह आठ वर्ष की थी तो पहली बार इस बात का आभास हुआ कि उसने किसी स्तर तक अपनी सुनने की शक्ति को खो दिया था। वह स्कूल में अपने मित्रों और अध्यापकों से इस बात को छिपाए रखने में सफल रही। लेकिन जब वह ग्यारह वर्ष की हुई तो उसके बहरेपन का केस पक्का हो गया। अब उसकी सुनाई देने की क्षमता पूर्ण रूप से नष्ट हो चुकी थी। यह सब कुछ एक धीमी प्रक्रिया के अंतर्गत नाड़ी के नष्ट हो जाने के कारण हुआ था। उसके लिए तो सब कुछ अंधेरा हो चुका था।

लेकिन उसने हिम्मत नहीं हारी। वह एक सामान्य जीवन जीने के लिए दृढ़ निश्चयी थी। उसने संगीत सीखा। एक प्रसिद्ध तबलावादक रोन फोर्बज़ ने संगीत सीखने में उसकी बहुत अधिक मदद की। उसने उसे प्रोत्साहित किया। उसने उसे बताया कि वह कानों के माध्यम से संगीत न सुनकर किसी अन्य माध्यम से संगीत सुनने का प्रयास करे। उसने कठोर परिश्रम किया और अपने शरीर के अन्य अंगों के माध्यम से संगीत सुनने में सफल रही। उसने आवाजों और स्पंदनों के प्रति अपने शरीर और मन को खोलना शुरू कर दिया।

इस स्थान से उसने कभी भी पीछे मुड़कर नहीं देखा। उसने एक युवा ऑर्केस्ट्रा के साथ यूनाइटिड किंगडम (इंग्लैंड) का भ्रमण किया। 16 वर्ष की आयु में, उसने संगीत को अपना जीवन बनाने का निर्णय ले लिया। उसने संगीत की रॉयल अकैडमी के लिए परीक्षा दी। उसने अकैडमी के आज तक के इतिहास में सबसे अधिक अंक प्राप्त किए। उसने संगीत के लगभग 1000 वाद्ययंत्रों में विशिष्टता हासिल कर ली। वह छोटी-से-छोटी बात को भी सन और समझ सकती थी।

यह बात बिल्कुल असंभव-सी दिखाई जान पड़ती ‘सकती थी। यह बात बिल्कुल असंभव-सी दिखाई जान पड़ती है कि उस जैसी बहरी इतने धारा प्रवाह रूप से चीजों के उत्तर देती है। वह बिना किसी गलती के स्कॉटिश लहजे के साथ बोलती थी। वह कहती है कि उसके शरीर के प्रत्येक अंग के माध्यम से उसके अंदर संगीत का प्रवाह होता है। संगीत उसकी त्वचा, गालों की हहियों तथा यहाँ तक कि बालों में से भी झुनझुनाता रहता है।

जब बह जायलोफोन बजाती है तो उसकी उंगलियों के सिरों के माध्यम से उसके शरीर के अंदर संगीत का प्रवाह होता है। ढोलक के ऊपर झुककर उसकी गूंज को वह अपने हृदय से सुनती है। लकड़ी से बने मंच पर वह नंगे पांव संगीत बजाती है ताकि संगीत उसके पांवों तथा उसकी टांगों के माध्यम से उसके हृदय तक पहुँच सके।

1991 में उसे रॉयल फिलहारमोनिक सोसायटी के ख्याति प्राप्त ‘सोलोइस्ट ऑफ दी ईयर अवार्ड’ से सम्मानित किया गया। वह अपने-आपको बहुत ही मेहनती मानती है। नियमित संगीत संगोष्ठियों में गाने के साथ-साथ वह जेलों तया अस्पतालों में निःशुल्क रूप से भी गाती है। वह युवा संगीतकारों को प्रशिक्षण देने के लिए भी कक्षाएँ लगाने को प्राथमिकता देती है। वह बधिक बच्चों के लिए एक चमकदार प्रेरणापुंज है।

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

Evelyn Glennie Listens to Sound Without Hearing It Word-Meanings

(PAGE 17) :
Jostle-push roughly = धक्का-मुक्की करना; slight = small and thin – दुबली-पतली; nervous = troubled = परेशान; vibrations = emanations = स्पंदन: prestigious = reputated- ख्याति प्राप्त; daunting a frightening – भयभीत होना; teenager = between the age group of thirteen to nineteen years = किशोरावस्था; aspiring – desiring = इच्छुक; profoundly a seriously = गंभीर रूप से; gradual = taking place by degree = क्रमिक; conceal = hide – छुपाना: deteriorated = got worse = और खराब हो गए।

(PAGE 18) :
Severely = very much – बहुत अधिक; impaired = weakened = कमजोर हो जाना; damage – arm – क्षति; give up – loose heart = हिम्मत हारना; pursue = to continue = में जुटे रहना; percussionist na drummer- तबलावादक; potential = ability = योग्यता/क्षमता; sheer-pure= विशुद्ध; toured = visited – भ्रमण किया; anditioned – testing performance = परीक्षा देना; solo = single = एकाकी; hectic = busy = व्यस्त; schedule = timetable = समय-सारणी; intriguing = fascinating = आकर्षक।

(PAGE 19) :
Flawlessly = without any mistake = बिना कोई गलती किए; lilt = accent of speaking – बोलने का लहजा; tingles = stinging sensation = झुनझुनाता है; leaning = stooping = झुकते हुए, resonances = sounds – गूंज।

(PAGE 20) :
Delights = pleases = प्रसन्न करती है; confesses – accepts = स्वीकार करती है; workaholic = a very labourious person = एक बहुत ही मेहनती आदमी; enormous = huge % विशालक competition = संगीत गोष्ठी; priority = preference = प्राथमिकता; inspiration = courage = प्रोत्साहन; accomplished – completed = पूरा कर लिया है. percussion = tabla (music instrument)- तबला (वाययंत्र); handicapped = the person who have some sort of physical or mental deficiency = विकलांग।

Evelyn Glennie Listens to Sound Without Hearing It Translation in Hindi

(Pages 17-18)

पढ़ने से पहले-
(i) भगवान ने उसकी सुनने की शक्ति तो छीन ली थी, लेकिन उसने उसको एक अद्भुत शक्ति प्रदान कर दी थी। जिस चीज को हम सुनते हैं, वह अनुभव करती है-हमारे में से किसी से भी अधिक गहराई से। यही कारण है कि वह संगीत को इतने सुंदर ढंग से अभिव्यक्त करती है।

(ii) एक व्यक्ति के जीवन का निम्नलिखित वृत्तांत पढ़िए जो अपनी शारीरिक अक्षमता के खिलाफ लड़ती है और अपने जीवन को एक सफलता की कहानी में बदल देती है।
1. भीड़ वाले समय में भूमिगत रेलवे प्लेटफार्म पर भीड़ अपना-अपना स्थान पाने के लिए धक्का-मुक्की करती है। एक दबली-सी लड़की, जो कि 17 वर्ष की होने के बावजूद भी कहीं छोटी लग रही थी. अधीर तो थी लेकिन रे सनकर वह उत्तेजित भी थी। लंदन में स्थित संगीत की प्रतिष्ठित रॉयल अकैडमी में यह उसका पहला दिन था और स्कॉटिश फार्म में रहने वाली लड़की के लिए यह एक डरावना अनुभव था। लेकिन इस उत्साहित संगीतकार ने सबसे बड़े खतरे का सामना किया क्योंकि वह पूर्ण रूप से बहरी थी।

2. इवलिन ग्लेनि की सुनने की शक्ति एक क्रमिक प्रक्रिया के अंतर्गत नष्ट हुई थी। उसकी माँ को याद है कि उसने तब देखा जब आठ वर्षीय इवलिन पियानों बजाने के लिए प्रतीक्षा कर रही थी। ‘उन्होंने उसका नाम पुकारा परंतु वह हिली नहीं। तब अचानक मैंने अनुभव किया कि उसे सुनाई नहीं दिया, इसाबेल ग्लेनि ने कहा। कुछ दिनों तक तो इवलिन अपने मित्रों और अध्यापकों से अपने बहरेपन की बढ़ती हुई समस्या को छुपाने में सफल रही।

लेकिन 11 वर्ष की होने तक उसके अंक बहुत कम हो गए और उसकी मुख्याध्यापिका ने उसके अभिभावकों को सलाह दी कि वे उसको किसी विशेषज्ञ के पास ले जाएँ। तब इस बात का पता चला कि उसकी सुनने की शक्ति नाड़ी के नष्ट हो जाने के कारण कमजोर पड़ गई है। उन्हें सलाह दी गई कि वे उसे सुनने की मशीन (यंत्र) लगवा दें तथा और बहरों के स्कूल में भेज दें। ‘सब कुछ एकदम काला दिखाई पड़ रहा था’ इवलिन ने कहा।

(Pages 18-19)
3. लेकिन इवलिन हिम्मत हारने वाली नहीं थी। उसने एक सामान्य जीवन जीने का और संगीत में अपनी रुचि बनाए रखने का दृढ़ निश्चय कर लिया था। एक दिन उसने एक लड़की को जायलोफोन बजाते हुए देखा और उसने स्वयं भी उसे बजाने का निर्णय लिया। उसके अधिकतर शिक्षकों ने उसे निरुत्साहित किया, लेकिन तबलावादक रोम फोर्बज़ ने उसकी क्षमता को पहचान लिया था। उसने दो ढोलकों को अलग-अलग आवाजों में बजाना शुरू कर दिया।

“अपने कानों से मत सुनो”, उसने कहा ‘इसे किसी दूसरे ढंग से अनुभव करने का प्रयास करो।’ इवलिन कहती है, “अचानक ही मैंने महसूस किया कि ऊंची आवाज वाले ढोल को मैं कमर से ऊपर तया कम आवाज वाले दोल को कमर से नीचे महसूस कर रही थी। फोर्बज़ ने इस प्रक्रिया को दोहराया और शीघ्र ही इवलिन ने पाया कि वह विभिन्न प्रकार की धुनों को अपने शरीर के विभिन्न अंगों के माध्यम से सुन सकती है। मैंने ध्वनियों और स्पंदन के प्रति अपने मन और शरीर को खोलना सीख लिया है। और अब शेष बचा था मजबूत दृढ़ विश्वास और कठोर परिश्रम।

4. उस बिंदु के बाद से उसने कभी भी पीछे मुड़कर नहीं देखा। उसने एक युवा ऑर्केस्ट्रा (वाद्यवृंद) के साथ यूनाइटिड किंगडम (इंग्लैंड) का भ्रमण किया और 16 वर्ष की होने तक उसने संगीत को ही अपना जीवन बनाने का निर्णय कर लिया था। उसने संगीत की रॉयल अकैडमी के लिए परीक्षा दी और अकैडमी के इतिहास में सबसे अधिक अंक प्राप्त किए। धीरे-धीरे वह ऑर्केस्ट्रा को छोड़कर एकल वादन की ओर आ गई। अपने तीन वर्ष का कोर्स पूरा होने पर उसने उच्चतम पुरस्कारों में से अधिकतर पुरस्कार जीत लिए थे।

5. और इन सबके लिए इवलिन किसी महान उपलब्धि का कोई संकेत स्वीकार नहीं करती है। यदि आप परिश्रम करते हो और यह जानते हो कि आप कहाँ जा रहे हो, तो आप वहाँ पहुँच जाओगे । वह उच्चतम स्थान पर पहुँची, संसार की सबसे अधिक माँग की जाने वाली तबलावादक, जिसने लगभग 1000 वाद्ययंत्रों पर कुशलता हासिल कर ली थी और जिसके पास बहुत अधिक व्यस्त अंतर्राष्ट्रीय कार्यक्रम (समय-सारणी) रहता था।

6. बिना सुनने की शक्ति के इवलिन को इतने सहज ढंग से संगीत बजाते सुनना बहुत ही मनमोहक लगता है। हमारे दो घंटे के वार्तालाप में वह कभी भी एक शब्द भी सुनने से नहीं चुकी। उसने हँसकर कहा, “झाड़ीदार दाढ़ी वाले लोग मेरे लिए कष्ट बन जाते हैं।” ‘केवल होंठों को देखकर ही नहीं सुना जा सकता, यह तो सारे चेहरे से प्रकट होता है और खास तौर पर आंखों से।’ वह धारा-प्रवाह रूप से स्कॉटलैंड के लहजे में बोलती जा रही थी। मेरा उच्चारण इसलिए स्पष्ट है क्योंकि मैं 11 वर्ष की आयु तक तो सुन सकती थी’ वह कहती है। लेकिन वह यह बात स्पष्ट नहीं करती है कि उसने फ्रांसीसी भाषा कैसे सीखी और जापानी भाषा के मौलिक रूप में कुशलता कैसे प्राप्त की।

7. जहाँ तक संगीत की बात है, वह बताती है ‘यह तो मेरे शरीर के प्रत्येक अंग से मेरे शरीर में प्रवाहित होता है। यह मेरी त्वचा, मेरे गालों की हड़ियों और यहाँ तक कि बालों में भी स्पंदन करता है। जब वह जायलोफोन बजाती है तो वह आवाज को छड़ियों में से होकर अपनी उंगलियों के अग्र भागों में से सुनती है। ढोलकों के ऊपर झुक करके वह अपने शरीर में उनकी गूंज को सुन सकती है। लकड़ी के मंच पर वह अपने जूते उतार देती है ताकि स्पंदन उसके नंगे पैरों और टांगों में से होकर उसे दिमाग तक पहुँच सके।

(Page 20)

8. इसमें कोई हैरानी की बात नहीं है कि इवलिन अपने श्रोताओं को आनंदित करती है। 1991 में उसे ‘रॉयल फिलहारमोनिक सोसायटी का प्रतिष्ठित सोलोईस्ट ऑफ दि ईयर’ का पुरस्कार प्रदान किया गया। महान तबलावादक जेम्स ब्लेडज ने कहा है. “भगवान ने यद्यपि उसकी सुनने की शक्ति ले ली है, लेकिन उसने उसे कोई और अद्भुत शक्ति दे दी है। जिस चीज को हम सुनते हैं, उसे वह महसूस करती है, हम सभी से अधिक गहराई के साथ। यही कारण है कि वह इतने सुंदर ढंग से संगीत को अभिव्यक्त करती है।

9. इवलिन स्वीकार करती है कि वह कुछ-कुछ एक परिश्रमी जीव के समान है। ‘मुझे केवल काम करना होता है और पौराणिक संगीतकारों की अपेक्षा अधिक कठिन। लेकिन इससे प्राप्तियों भी तो अधिक हैं। नियमित संगीत गोष्ठियों के साथ-साथ इवलिन जेलों तथा अस्पतालों में निःशुल्क प्रदर्शन भी करती है।

वह युवा संगीतकारों के प्रशिक्षण के लिए कक्षाएँ लगाने को भी बहुत प्राथमिकता देती है। बहरे बच्चों के लिए बनी बीथावन फंड नामक संस्थान की एन्न रिचलिन कहती है, “बहरे बच्चों के लिए वह एक चमकता हुआ प्रेरणापुंज है। वे देखते हैं कि ऐसी कोई भी जगह नहीं है जहाँ वे पहुँच नहीं सकते हैं।”

10. इवलिन ग्लेनि अपनी आयु से दुगनी आयु के लोगों से अधिक प्राप्तियाँ पहले ही प्राप्त कर चुकी है। उसने तबले को ऑर्केस्ट्रा की अगली पंक्ति में स्थान उपलब्ध कराया और उसने दिखा दिया कि यह बहुत ही हृदयस्पर्शी हो सकता है। उसने विकलांगों को प्रेरणा दी। लोग जो उसकी ओर देखते हैं और कहते हैं, “यदि वह ऐसा कर सकती है, तो मैं भी कर सकता हूं।” तथा विशेष रूप से उसने लाखों लोगों को भारी आनंद प्रदान किया है।

The Shehnai of Bismillah Khan Summary

The Shehnai of Bismillah Khan Introduction in English

This chapter gives in brief the life story of the great musician Bismillah Khan. He was a Shehnai maestro. It also tells us about the origin of the Shehnai. Bismillah Khan was one of the great personalities of Hindustani music. He belonged to the Benaras Gharana. He was bom in Dumraon in Bihar. His interest in music was visible from his childhood. As a Shehnai player, he had won national and international awards. He had travelled all over the world. He had also been awarded the nation’s highest award ‘Bharat Ratna’. Bismillah Khan thought that music can bridge the gap between different communities. So he wanted that music should be made a compulsory subject in schools.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

The Shehnai of Bismillah Khan Summary in English

This chapter tells us about the origin of the Indian musical instrument Shehnai. It also gives the life history of the great Shehnai player, Bismillah Khan.

It is said that in the past a musical instrument called pungi used to be played in palaces before the kings and Nawabs. But Aurangzeb did not like the shrill and unpleasant sound of the pungi. So he banned the playing of this musical instrument in the royal residence. There was a barber who belonged to a family of musicians. He had access to the royal palace.

He tried hard to improve the tonal quality of the instrument .He chose a pipe with a natural hollow stem that was longer and broader than the original pungi. He carved seven holes on the body of the instrument. When he played on it, an impressive sonorous tonal sound was produced. The barber played it before the king and his courtiers. Everybody was impressed. The instrument was called Shehnai because it was bom in the Shah’s chamber and was invented by a ‘nai’ (barber).

The original Shehnai players were mostly employed in temples. They played the Shehnai before the images at various times of the day. It was also played on North Indian wedding and an every auspicious occasion. Gradually, the Shehnai became very popular.

Ustad Bismillah Khan is the greatest Shehnai player. He belongs to the Benaras Gharana of Hindustani Music. He was bom at Dumraon in Bihar. He belonged to a family of professional Shehnai players. As a five year old boy, Bismillah Khan used to play gilli-danda near a pond in Dumraon.

After playing he generally went to a nearby temple called Bihariji Temple. He would sit there and sing the Bhojpuri ‘Chaita’. The local Maharaja was pleased to hear him sing. At the age of three, he went to Benaras. There his maternal uncle Ali Bux taught him the art of playing Shehnai. For hours, he would practise in the temples of Balaji and Mangala Maiya.

He would also go to the bank of Ganga and practise in solitude. Even as a child, Bismillah Khan won many awards. He got his first big award when he was only 14 years old. He got it at the All India Music Conference inAllahabad. On the day of independence, 15thAugust, 1947,heplayed at the Red Fort at the request of Jawaharlal Nehru. In 1999, he was awarded the Bharat Ratna, the highest civilian award in the country.

Bismillah Khan is fondly called Khansaab. He has travelled all over the world. He got honours in every country. In Tehran, an auditorium was named after him. He has seen many cities, but he remains very fond of Benaras and Dumraon. He calls them the most wonderful towns in the world.

He has a special fascination for Benaras because of the Ganga there. In his youth, he used to practise Shehnai in solitude on the banks of the Ganga. Once one of his students in the USA requested him to head a Shehnai school there. He said that he would recreate the atmosphere of Benaras by building similar temples there.

But the Ustad asked him whether he would bring the Ganga also there. Once he said, “Whenever I am in Mumbai, I think of only Varanasi and the holy Ganga”. And while in varanasi, I miss the unique “mattha in Dumraon”.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

The Shehnai of Bismillah Khan Introduction in Hindi

यह पाठ संक्षिप्त में एक महान संगीतकार बिस्मिल्ला खान के जीवन के बारे में बताता है। वे एक कुशल शहनाई वादक थे। यह हमें शहनाई के जन्म के बारे में भी बताता है। बिस्मिल्ला खान हिंदुस्तानी संगीत की महान विभूतियों में से एक थे। वे बनारस घराने से संबंध रखते थे।

उनका जन्म बिहार में दुमराओं में हुआ था। संगीत में उनकी रुचि बचपन से ही नज़र आती थी। शहनाई वादक के रूप में, उन्होंने राष्ट्रीय एवं अंतर्राष्ट्रीय इनाम जीते। उन्होंने पूरे विश्व का भ्रमण किया। उन्हें राष्ट्र का सर्वोच्च पुरस्कार ‘भारत रत्न’ भी दिया गया। बिस्मिल्ला खान सोचते थे कि संगीत अलग-अलग समुदायों के बीच का फासला खत्म कर सकता है। इसलिए वे चाहते थे कि संगीत को स्कूलों में अनिवार्य विषय बनाया जाए।

The Shehnai of Bismillah Khan Summary in Hindi

यह पाठ हमें भारतीय वाद्ययंत्र शहनाई की उत्पत्ति के बारे में बताता है। यह महान शहनाई वादक बिस्मिल्ला खान के जीवन इतिहास के बारे में भी बताता है।

ऐसा कहा जाता है कि अतीत में पंगी नामक एक वाद्ययंत्र महलों में राजाओं और नवाबों के सामने बजाया जाता था। मगर औरंगजेब को पुंगी की तीखी एवं अप्रिय आवाज़ अच्छी नहीं लगती थी। इसलिए उसने शाही निवास में इस वाद्ययंत्र के बजाए जाने पर रोक लगा दी। एक नाई था जो संगीतकारों के एक परिवार से संबंध रखता था। उसकी पहुंच शाही महल तक थी। उसने इस वाययंत्र को सुधारने की कड़ी कोशिश की।

उसने एक ऐसी लकड़ी की पाईप ली जो मूलभूत पुंगी से अधिक लंबी एवं अधिक चौड़ी थी। उसने उस वाद्ययंत्र पर सात सुराख किए। जब उसने इसे बजाया तो एक प्रभावशाली धुन वाली आवाज़ पैदा हो गई। नाई ने इसे राजा एवं दरबारियों के सामने बजाया। हर व्यक्ति प्रभावित हुआ। वाद्ययंत्र को शहनाई कहा गया, क्योंकि इसे शाह के कमरे में बजाया गया था और इसका आविष्कार एक ‘नाई ने किया था।

आरंभिक शहनाई वादकों को आमतौर पर मंदिरों में नियुक्त किया जाता था। वे दिन में कई बार मूर्तियों के सामने शहनाई बजाया करते थे। इसे उत्तर भारतीय शादी में तथा हर शुभ अवसर पर भी बजाया जाता था। धीरे-धीरे, शहनाई बड़ी प्रसिद्ध हो गई।

उस्ताद बिस्मिल्ला खान महानतम शहनाई वादक हैं। वे हिंदुस्तानी संगीत के बनारस घराने से संबंध रखते हैं। उनका जन्म बिहार में दुमराओं नामक स्थान पर हुआ। वे पेशेवर शहनाई वादकों के परिवार से संबंध रखते थे। पांच साल के बच्चे के रूप में बिस्मिल्ला खान दुमराओं में एक तालाब के पास गिल्ली-डंडा खेला करते थे।

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

खेलने के बाद वे आमतौर पर निकट के एक मंदिर जिसे बिहारी जी का मंदिर कहते हैं, जाया करते थे। वे वहाँ बैठते थे और भोजपुरी ‘चैता’ गाया करते थे। स्थानीय महाराजा को उसे गाता सुनकर बड़ी खुशी होती थी। तीन साल की उम्र में, वे बनारस चले गए। वहाँ उनके मामा अली बक्श ने उन्हें शहनाई बजाना सिखाया। वे बालाजी और मंगला मैय्या के मंदिरों में घंटों अभ्यास करते रहते थे। वे गंगा के किनारे भी जाते थे और एकांत में अभ्यास करते थे।

बचपन में ही, बिस्मिल्ला खान ने कई पुरस्कार जीते। उन्हें अपना पहला बड़ा इनाम तब मिला जब वे चौदह वर्ष के थे। उन्हें यह इनाम इलाहाबाद में अखिल भारतीय संगीत सभा में मिला। पंद्रह अगस्त, 1947 को आज़ादी के दिन’ जवाहरलाल नेहरू के अनुरोध पर लाल किले पर शहनाई बजाई। 1999 में, उन्हें देश का सबसे बड़ा नागरिक पुरस्कार ‘भारत रत्ल’ प्रदान किया गया।

बिस्मिल्ला खान को प्यार से खान साहिब कहा जाता है। उन्होंने पूरे विश्व का भ्रमण किया है। उन्हें हर देश में सम्मान मिला है। तेहरान में, एक ऑडीटोरियम का नाम उनके नाम पर रखा गया है। उन्होंने बहत से देश देखे हैं, मगर उन्हें सदा बनारस और दुमराओं से प्यार रहा है। वे उन्हें विश्व के सबसे आश्चर्यजनक शहर मानते हैं। उन्हें बनारस से विशेष लगाव है, क्योंकि वहाँ पर गंगा है।

अपनी जवानी में, वे गंगा के किनारे एकांत में शहनाई का अभ्यास किया करते थे। एक बार अमेरिका में उनके एक छात्र ने उनसे अनुरोध किया कि वे वहाँ के शहनाई स्कूल के मुखिया बनें। उन्होंने कहा कि वे वहाँ बनारस जैसे मंदिर बनाकर वहाँ के वातावरण का पुनर्निर्माण करेंगे। मगर उस्ताद ने उनसे पूछा कि क्या वे वहाँ पर गंगा ला सकते हैं। एक बार उन्होंने कहा, “जब भी मैं मुंबई में होता हूँ तो मैं वाराणसी एवं पवित्र गंगा के बारे में सोचता हूँ और जब मैं वाराणसी में होता हूँ तो मुझे दुपराओं के विचित्र ‘माठे’ (लस्सी) की याद आती है।

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

The Shehnai of Bismillah Khan Word-Meanings

(PAGE 21) :
Banned = stopped by order = प्रतिबंध लगाना; instrument = (here) musical instrument – वाययंत्र; royal-kingly = राजसी/शाही; generic name%Da name given to agroup – एक समूह को दिया जाने वाला नाय; reeded a hollow instrument – बांसुरी जैसा वाद्ययंत्र: profession = related to profession- पेशेवर; melodioussweety = माधुर्यपूर्ण।

(PAGE 22) :
Chambers – parts – कोष्टक; auspicious = holy = पवित्र; indispensable = very important – अति आवश्यक; component = (here) agroup of musical instruments – बाययंत्र; traditional – of old times – परंपरागत; ensembles-(here)agroup of musical instruments = वाद्ययंत्र; estateakingdom- राज्य/रियासत; award prize = इनाम; well-known = familiar = प्रसिद्ध: Shehnai nawaz = Shehnai player – शहनाई वादक; paternal ancestorsancestors of the father- पूर्वज।

(PAGE 23) :
Fascinated = attracted = आकर्षित किया; accompanying = along with = के साथ; employed – put on job = काम पर लगाया; apprentice pupil = शिक्षार्थी; haunt = search = खोज; solitudes loneliness – एकांतपास; beyond – far away – दूर; recital = playing of musical instruments – वाययंत्रों का बजाना; conference – meeting – सम्मेलन: patted = stroked – थपथपाया; big break = a big chance = बड़ा अवसर: greet = welcome – अभिवादन; included = being a part of = शामिल होना; abroad = foreign = विदेश; taken in by = charmed by = सम्मोहित हो जाना; souveniers = thingsgiven in a memory = स्मृति चिह्न।

(PAGES 24-25) :
Chartbuster = record breaker = कीर्तिमान स्थापित करना; despite = instead of – के बजाय; cellulold-old fashioned- परंपरागत; venture = dangerous action- जोखिमपूर्ण कार्य: glamour-modern, fashionable world – आधुनिक, चकाचौंध वाला संसार: prestigious = reputed = ख्याति प्राप्त; auditorium = a building where dance, music or other fine arts are enacted = रंगशाला; conferred = given = प्रदान किया गया; coveted – much desiredचिर प्रतिक्षित; fondly = with love = प्यार से; replicating Dredesigning % प्रतिलिपि तैयार करना; yearning= desiringइच्छुक होना; unique – extraordinary = अद्भुत: perfect = complete = पूर्ण; heritage – that has been inherited – विरासत; devout = religiously pure = धार्मिक रूप से शुद्ध।

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

The Shehnai of Bismillah Khan Translation in Hindi

(Pages 21-22)
पढ़ने से पहले –
(i) क्या आप चित्र में दिए गए लोगों को पहचानते हैं ? वे कौन-से यंत्र बजाते हैं।
HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music -1
के बारे में सोचिए और पहली चीज जो आपके ध्यान में आएगी वह संभवतया शादी या इसी प्रकार का कोई पवित्र अवसर या त्योहार होगा। अगली बात जो आपके व्यान में आएगी वह संभवतया उस्ताद बिस्मिल्ला खान, शहनाई वादक होगा।

(ii) सम्राट औरंगजेब ने पुंगी नाम के एक वाद्ययंत्र के शाही महल में बजाने पर रोक लगा दी थी, क्योंकि इसकी आवाज तीखी और अप्रिय थी। पुंगी सरकडे से बने (शोर मचाने वाले) वाद्ययंत्रों की श्रेणी का एक प्रसिद्ध नाम बन गया। किसी ने भी नहीं सोचा था कि एक दिन यह वाद्ययंत्र पुनर्जीवित हो जाएगा। पेशेवर संगीतकारों के परिवार के एक नाई जिसकी शाही महल तक पहुँच थी, ने पुंगी की आवाज की गुणवत्ता को सुधारने का प्रयास किया। उसने एक प्राकृतिक खोखली इंडी वाली एक नली (पाईप) ली जो वास्तविक पुंगी से अधिक लंबी और चौड़ी थी और पाईप के तने पर सात सुराख किए। जब उसने कुछ सुराखों को खोलकर या बंद करके बजाया तो अच्छी और मधुर धुनें सुनाई दी।

उसने इस यंत्र को राजा के सामने बजाया और प्रत्येक व्यक्ति प्रभावित हआ। यह यंत्र पंगी से अधिक भिन्न था इसलिए इसे एक नया नाम दिया गया। जैसा कि कहानी में वर्णन आता है कि इसे पहली बार शाह के महल में एक ‘नाई के द्वारा बजाया गया, इसलिए इसका नाम ‘शहनाई’ रख दिया गया।

(Page 22)
2. शहनाई की धुन को पवित्र/शुभ माना जाने लगा। और यही कारण है कि इसे मंदिरों में बजाया जाने लगा और यह उत्तर भारतीय शादी में बजाया जाने वाला एक बेजोड़ यंत्र बन गया। भूतकाल में. शहनाई नौबत या नी वाधयंत्रों के एक परंपरागत समह का हिस्सा थी जो कि राज दरबार में मिलते थे। हाल ही के वर्षों तक इसका प्रयोग केवल शादी या मंदिरों में किया जाता था। इस वाद्ययंत्र को गौरवशाली स्तर तक लाने का श्रेय उस्ताद बिस्मिल्ला खान को जाता है।

3. जब विस्मिल्ला खान पांच वर्ष की आयु के थे तो वह बिहार की दुमराओं रियासत के एक तालाब के पास गिल्ली-डंडा खेलते थे। वह भोजपुरी ‘चैता’ गाने के लिए पास ही में स्थित बिहारी जी के मंदिर में जाया करता था और संगीत की समाप्ति के अंत में उसे इनाम के रूप में स्थानीय महाराजा के द्वारा सबा किलो का एक लह मिलता था। यह 80 वर्ष पहले की बात है, और उस लड़के ने भारत के सर्वोच्च नागरिक सम्मान भारत रत्न को प्राप्त करने तक का सफर तय कर लिया है।

4.21 मार्च, 1916 को जन्मे बिस्मिल्ला खान का जन्म बिहार के प्रसिद्ध संगीतकारों के घराने में हआ था। उसके दादा, रसूल. बक्श खान भोजपुर के राजा के दरबार के शहनाई नवाज थे। उसके पिता, पैगंबर बक्श और अन्य पूर्वज भी महान शहनाई वादक थे।

(Pages 23-24)
5. छोटे बालक ने बहुत जल्दी ही संगीत सीखना शुरू कर दिया। तीन वर्ष की आयु में जब उसकी माँ उसको उसके मामा के घर बनारस (वाराणसी) ले गई।

तो बिस्मिल्ला खान अपने मामा को शहनाई बजाते देखकर बहुत प्रभावित हुए। शीघ्र ही बिस्मिल्ला ने अपने मामा अली बक्श के साथ वाराणसी के विष्णु मंदिर में जाना शुरू कर दिया जहाँ पर कि उसके मामा शहनाई बादक के रूप में नौकरी करते थे।

अली बक्श शहनाई बजाते थे और बिस्मिल्ला घंटों शहनाई वादन के अंत तक वहाँ मंत्र-मग्ध होकर बैठे रहते थे। शीघ्र ही उसने शहनाई वादन की तालीम लेनी शुरू कर दी और सारा दिन बैठकर रियाज करते थे। आने वाले वर्षों में बाला जी आर मगला मय्या क मदिर तथा गंगा के तट उनके प्रिय स्थल बन गए जहाँ वह एकांत में बैठकर घंटों रियाज कर सकते थे। गंगा के बहते जल ने उन्हें नए रागों का आविष्कार करने के लिए प्रेरित किया जोकि पहले कभी भी शहनाई वादन के क्षेत्र में थे ही नहीं।

6. 14 वर्ष की आयु में, बिस्मिल्ला अपने मामा के साथ इलाहाबाद संगीत सम्मेलन में गए। उसके गायन के पश्चात उस्ताद फैयाज खान ने छोटे लड़के की पीठ को थपथपाया और कहा, “परिश्रम करो और तुम्हें सफलता हासिल हो जाएगी।” 1998 में लखनऊ में ऑल इंडिया रेडियो की स्थापना से बिस्मिल्ला खान को एक बड़ा अवसर उपलब्ध हो गया। शीघ्र ही वह रेडियो पर प्रायः सुनाई देने वाले शहनाई वादक बन गए।

7. जब 15 अगस्त, 1947 को भारत ने आजादी प्राप्त की, तो बिस्मिल्ला खान अपनी शहनाई के साथ देश को बधाई देने वाले पहले नागरिक बने। उसने राग कैफी के माध्यम से लाल किले से उस भीड़ के सामने अपने हृदय की भावनाओं को उडेत कर रख दिया जिसमें महात्मा गांधी और पंडित जवाहरलाल नेहरू शामिल थे। जिसने बाद में ‘भाग्य के साथ समझौता’ नामक महान भाषण दिया।

8. बिस्मिल्ला खान ने भारत और विदेश दोनों में कई चिरस्मरणीय प्रदर्शन किए हैं। विदेश की उसकी पहली यात्रा अफगानिस्तान की थी जहाँ पर राजा जाकिर शाह उसके संगीत से इतना अधिक प्रभावित हुआ कि उसने उसे फारस का बहुमूल्य कालीन तथा कई अन्य स्मृति चिहन भेंट किए।

अफगानिस्तान का राजा ही केवल मात्र ऐसा नहीं है जो बिस्मिल्ला के संगीत से प्रभावित हुआ है। फिल्म निर्देशक विजय भह एक समारोह में बिस्मिल्ला के शहनाई वादन को सुनकर इतना प्रभावित हुआ कि उसने अपनी फिल्म का नाम इस यंत्र के नाम पर “गूंज उठी शहनाई” रख दिया। फिल्म बहुत ही सफल रही और बिस्मिल्ला खान की एक रचना, “दिल का खिलीना हाय टूट गया……..” ने देश में संगीत के पहले के सभी रिकॉर्ड तोड़ दिए।

इस परंपरावादी संसार में (फिल्मी संगीत में) अत्यधिक सफलता के बावजूद फिल्मों में बिस्मिल्ला खान का रुझान केवल दो फिल्मों तक ही सीमित रहा-विजय भट्ट की फिल्म ‘गूंज उठी शहनाई और विक्रम श्रीनिवास की कन्नड फिल्म ‘सन्नाधी अपन्ना। “में सिर्फ इस नकली और तड़क-भड़क वाले फिल्मी संसार के साथ अपने आपको नहीं बांध सकता हूँ, वह काफी दबाव के साथ कहते हैं।

(Pages 24-25)
9. उन्हें इनाम और प्रशंसा बहुत अधिक मात्रा में और शीघ्रता से मिली। बिस्मिल्ला खान ऐसे पहले भारतीय बन गए जिन्हें संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रतिष्ठित लिंकन केंद्रीय हाल में शहनाई वादन हेतु बुलाया गया। उन्होंने मॉन्टेरियल में आयोजित कान कला समारोह तथा ओसाका व्यापार मेले में भी हिस्सा लिया। वह अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर इतना प्रसिद्ध हो गए कि तेहरान में एक रंगभवन का नाम उनके नाम पर तहार मौसकी उस्ताद बिस्मिल्ला खान रख दिया गया।

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music

10. पदम श्री, पदम भूषण और पदम विभूषण जैसे राष्ट्रीय पुरस्कारों से उन्हें अलंकृत किया गया।

11. 2001 में, उस्ताद बिस्मिल्ला खान को भारत के सर्वोच्च नागरिक सम्मान ‘भारत रत्न’ से सम्मानित किया गया। इस चिर प्रतिक्षित पुरस्कार के मैडल को अपने सीने पर लटकाकर और अपनी आंखों में एक दुर्लभ चमक के साथ उन्होंने कहा, “मैं जो कहना चाहता हूँ-अपने बच्चों को संगीत सिखाइए, यह भारत की सबसे समृद्ध परंपरा है; यहाँ तक कि पश्चिमी देश भी हमारे संगीत को सीखने के लिए आ रहे हैं।”

12. सारे संसार में यात्रा करने के बावजूद भी खानसाहब जैसा कि उन्हें प्यार से पुकारा जाता है उन्हें बनारस और दुमराओं से बहुत लगाव है और वे उनके लिए दुनिया के सबसे महत्त्वपूर्ण शहरों में रहेंगे। एक बार उनका एक विद्यार्थी चाहता था कि वे संयुक्त राज्य अमेरिका में एक शहनाई स्कूल के मुखिया के रूप में कार्य करें और विद्यार्थी ने वचन दिया कि वह वहाँ के मंदिरों की प्रतिकृतियाँ स्थापित करके बनारस जैसा माहौल कर देंगे।

लेकिन खानसाहब ने उनसे पूछा कि क्या वे गंगा नदी को भी वहाँ ला सकते हैं। बाद में उन्होंने कहा, “यही कारण है कि जब मैं विदेश में होता हूँ तो मैं हिंदुस्तान को देखने के लिए लालायित रहता हूँ और जब मैं मुंबई में होता हूँ तो मैं वाराणसी और पवित्र गंगा को देखने के लिए तत्पर रहता हूँ और जब मैं वाराणसी में होता हूँ तो मुझे दुमराओं के विचित्र ‘माठे’ (लस्सी) की याद आती है।

13. उस्ताद बिस्मिल्ला खान का जीवन भारत की समृद्ध सांस्कृतिक विरासत का संपूर्ण उदाहरण है और कोई भी इस बात को जरा-सा भी प्रयास किए बिना समझ सकता है कि उस जैसा एक धार्मिक मुसलमान काशी विश्वनाथ मंदिर में हर सुबह शहनाई वादन कर सकता है।

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 2 The Sound of Music Read More »

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Haryana State Board HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

HBSE 9th Class English The Fun They Had Textbook Questions and Answers

Thinking about the text

Activity :
Calculate how many years and months ahead from now Maije’s diary entry is:
(गणना कीजिए कि अब से कितने वर्ष बाद मार्गी ने अपनी डायरी में यह विवरण दर्ज किया है)
Answer:
About 141 years and 3 months ahead.
(लगभग 141 वर्ष तथा 3 माह बाद।)

I. Answer these questions in a few words or a couple of sentences each.

Question 1.
How old are Margie and Tommy?
(मार्गी और टॉमी की आयु कितनी है?)
Answer:
Margie is eleven and Tommy is thirteen years old.
(मार्गी ग्यारह और टॉमी तेरह वर्ष का है।)

Question 2.
What did Margie write in her diary?
(मार्गी ने अपनी डायरी में क्या लिखा?)
Answer:
Margie wrote in her diary, “Today Tommy found a real book!”
(मार्गी ने अपनी डायरी में लिखा, “आज टॉमी को एक वास्तविक पुस्तक मिली!”)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 3.
Had Margie ever seen a book before?
(क्या पहले कभी मार्गी ने पुस्तक देखी थी?)
Answer:
No, Margie had never seen a book before.
(नहीं, मार्गी ने पहले कभी कोई पुस्तक नहीं देखी थी।)

Question 4.
What things about the book did she find strange?
(पुस्तक के बारे में उसे कौन-सी बातें विचित्र ली?)
Answer:
She found that the words in the book stand still. They did not move like the words on the television screen. It had the same words on it that they had read earlier.
(उसने पाया कि पुस्तक में शब्द एक ही स्थान पर स्थिर हैं। वे टेलीविजन के पर्दे पर शब्दों की तरह हिल नहीं रहे थे। पुस्तक में अभी भी वे शब्द वहीं पर थे जो उन्होंने पहले पढ़ लिए थे।)

Question 5.
What do you think a telebook is?
(आप दूरदर्शन पुस्तक के बारे में क्या समझते हैं?)
Answer:
It is not like a real book that is printed on pages. It is a book that is telecast on the T.V. screen.
(यह एक असली पुस्तक की तरह नहीं थी जो कि पन्नों पर छपी होती थी। यह एक ऐसी पुस्तक है जिसका प्रसारण टेलीविजन के पर्दे पर किया जाता है।)

Question 6.
Where was Margie’s school? Did she have any classmates?
(मार्गी का स्कूल कहाँ पर था? क्या उसका कोई सहपाठी भी था?)
Ans.
Margie’s school was in her house. Her schoolroom was in the room next to her bedroom. She had no classmate.
(मार्गी का स्कूल उसके घर में था। उसका स्कूल कक्ष उसके शयनकक्ष से अगले कमरे में स्थित था। उसका कोई सहपाठी नहीं था।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 7.
What subjects did Margie and Tommy learn?
(मार्गी और टॉमी कौन-से विषयों का अध्ययन करते थे?)
Answer:
Margie learnt geography and mathematics while Tommy learnt history subject.
(मार्गी भूगोल और गणित तथा टॉमी इतिहास विषय का अध्ययन करते थे।)

II. Answer the following with reference to the story.

Question 1.
‘I wouldn’t throw it away.’
(‘मैं इसे फेंकूगा नहीं।’)

(i) Who says these words?
(ये शब्द कौन कहता है?)
Answer:
Tommy says these words.
(ये शब्द टॉमी कहता है।)

(ii) What does ‘It’ refer to?
(“It’ शब्द किसके लिए प्रयोग किया गया है?)
Answer:
‘It’ refers to the old book that was printed on paper.
(it’ शब्द उस प्राचीन पुस्तक के लिए प्रयोग किया गया है जो कागज पर छपी हुई थी।)

(iii) What is it being compared with by the speaker?
(वक्ता के द्वारा इसकी किस चीज से तुलना की गई है?)
Answer:
The speaker compares it with his television screen.
(वक्ता इसकी तुलना अपने टेलीविजन की स्क्रीन से करता है।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

2. Sure they had a teacher, but it wasn’t a regular teacher. It was a man.”
(‘अवश्य ही उनके पास एक शिक्षक होता था, लेकिन वह एक स्थाई शिक्षक नहीं होता था। वह एक इंसान था।’)

(i) Who does they refer to?
(‘They’ शब्द किसके लिए प्रयोग किया गया है?)
Answer:
The word ‘they’refers to the students of the time when there were real books and man teachers in the schools.
(‘They’ शब्द उस समय के विद्यार्थियों के लिए प्रयोग किया गया है जब स्कूलों में वास्तविक पुस्तकें और मनुष्य अध्यापक हुआ करते थे।

(ii) What is it contrasted with?

(i) What does fregular’ mean here?
(यहाँ पर ‘नियमित’ का क्या अर्थ है?)
Answer:
Here ‘regular’ means a mechanical teacher that appeared on the T.V. screen daily.
(यहाँ पर ‘नियमित’ का अर्थ एक तकनीकी अध्यापक से है जो प्रतिदिन टेलीविजन की स्क्रीन पर उपस्थित होता था।)

(i) What is it contrasted with?
(इसकी किस बात के साथ तुलना की गई है?)
Answer:
It is contrasted with a human teacher who taught in the schools of the old days.
(इसकी एक मानव अध्यापक के साथ तुलना की गई है जो पुराने जमाने के स्कूलों में पढ़ाया करता था।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

III. Answer each of these questions in a short paragraph (in about 30 words).

Question 1.
What kind of teachers did Margie and Tommy have?
(मार्गी और टॉमी के किस प्रकार के शिक्षक वे?)
Answer:
Margie and Tommy had mechanical teachers. They appeared daily on their television screen at fixed time and gave their lessons. They gave them homework, checked their homework and judged their progress in study.
(मार्गी और टॉमी के तकनीकी शिक्षक थे। वे निर्धारित समय पर प्रतिदिन उनके टेलीविजन के पर्दे पर उपस्थित होते थे और अपना पाठ पढ़ाते थे। वे उन्हें गृहकार्य देते थे, उनके गृहकार्य को चैक करते थे और पढ़ाई में उनकी प्रगति का मूल्यांकन करते थे।)

Question 2.
Why did Margie’s mother send for the County Inspector?
(मार्गी की मां ने काऊंटी इंस्पेक्टर को क्यों बुलावा भेजा था?)
Answer:
The mechanical teacher had been giving test after test to Margie in geography. Margie had been doing worse and worse. Her mother was very upset with it. So she sent for the County Inspector to check her mechanical teacher.
(मार्गी का तकनीकी शिक्षक उसे भूगोल में एक के बाद एक टैस्ट देता जा रहा था। मार्गी का प्रदर्शन अधिक से अधिक खराब होता जा रहा था। उसकी माँ बहुत परेशान थी। इसलिए उसकी माँ ने तकनीकी शिक्षक का निरीक्षण करने के लिए काऊंटी इंस्पेक्टर को बुलावा भेजा।)

Question 3.
What did he do?
(उसने क्या किया?)
Answer:
He took the mechanical teacher apart. He checked every part of it. He found that the geography sector of the mechanical teacher was working at fast speed. He slowed it up to an average ten-year level student He reassembled it and now it was working smoothly.
(उसने तकनीकी शिक्षक को खोल दिया। उसने इसके प्रत्येक हिस्से का निरीक्षण किया। उसने पाया कि तकनीकी शिक्षक का भूगोल वाला भाग तीव्र गति से कार्य कर रहा था। उसने इसकी गति को एक दस वर्ष के सामान्य विद्यार्थी के स्तर पर निर्धारित कर दिया। उसने उसे पुनः जोड़ दिया और अब वह सही ढंग से कार्य कर रहा था।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 4.
Why was Margie doing badly in geography? What did the County Inspector do to help her?
(मार्गी भूगोल विषय में खराब प्रदर्शन क्यों कर रही थी? काऊंटी इंस्पेक्टर ने उसकी मदद करने के लिए क्या किया?)
Answer:
The geography sector of Margie’s mechanical teacher was geared a little too quick. She could not respond to it properly. So she was doing badly in geography. The County Inspector slowed it up to an average ten-year student level.
(मार्गी के तकनीकी शिक्षक के भूगोल वाले भाग की गति थोड़ी अधिक हो गई थी। वह उसके द्वारा पूछी गई बातों का सही उत्तर नहीं दे सकती थी। इसलिए भूगोल में उसका प्रदर्शन खराब हो रहा था। काऊंटी इंस्पेक्टर ने उसकी गति को एक दस वर्ष के सामान्य बच्चे के स्तर का कर दिया।)

Question 5.
What had once happened to Tommy’s teacher?
(एक बार टॉमी के शिक्षक को क्या हुआ था?)
Answer:
Once the history sector of Tommy’s teacher had blanked out completely. The County Inspector came and took the teacher away for nearly a month.
(एक बार टॉमी के अध्यापक का इतिहास वाला भाग बिल्कुल साफ हो गया था। काऊंटी इंस्पेक्टर आया और अध्यापक को लगभग एक मास के लिए अपने साथ ले गया।)

Question 6.
Did Margle have regular days and hours for school? If so, why?
(क्या मार्गी के स्कूल के दिन और घंटे निर्धारित थे? यदि ऐसा था तो क्यों ?)
Answer:
Yes, Margie had regular days and hours for school. Her school was in her home. It was in the room next to her bedroom. The mechanical teacher was waiting for her on fixed time. It was always on the same time everyday except Saturday and Sunday.
(हाँ,मार्गी के स्कूल के निर्धारित दिन और घंटे थे। उसका स्कूल उसके घर में था। यह उसके शयनकक्ष से अगले कमरे में था। तकनीकी शिक्षक निर्धारित समय पर उसकी प्रतीक्षा करता था। वह शनिवार और रविवार को छोड़कर शेष दिनों में उसी समय पर आता था।)

Question 7.
How does Tommy describe the old kind of school?
(टॉमी पुराने किस्म के स्कूल का वर्णन कैसे करता है?)
Answer:
Tommy says that hundreds and hundreds of years ago there were old kind of schools. Those schools also had teachers. But they were not regular teachers. They were men. The school had a special building and all the kids went there and learnt the same thing.
(टॉमी ने कहा कि सैकड़ों वर्षों पहले पुराने किस्म के स्कूल हुआ करते थे। उन स्कूलों में भी अध्यापक होते थे। परंतु वे नियमित अध्यापक नहीं होते थे। वे इंसान होते थे। स्कूल का एक विशेष भवन होता था और सभी बच्चे वहाँ जाते थे तथा एक जैसा सबक सीखते थे।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 8.
How does he describe the old kind of teachers?
(वह पुराने किस्म के अध्यापकों का वर्णन कैसे करता है?)
Answer:
He says that in old kind of schools there were teachers too. They were not regular teachers. They were men. They taught the same things to the kids.
(वह कहता है कि पुराने किस्म के स्कूलों में भी अध्यापक होते थे। वे नियमित अध्यापक नहीं होते थे। वे इंसान होते थे। वे बच्चों को एक-सा सबक सिखाते थे।)

IV. Answer each of these questions in two or three paragraphs (100-150 words).

Question 1.
What are the main features of the mechanical teachers and the schoolrooms that Margie and Tommy have in the story?
(कहानी में मार्गी और टॉमी के समय में पाए जाने वाले तकनीकी शिक्षकों और स्कूलों की मुख्य विशेषताएँ क्या हैं?)
Answer:
Margie and Tommy have their individual schools. These schools are in their respective homes. Margie’s schoolroom is in the room next to her bedroom. She enters in this room at fixed time to attend the teacher. Tommy too have the same kind of school at his home.

Margie and Tommy have mechanical teachers. They appear on their television screen on fixed time. They deliver their lecture, ask the questions, give homework and check the homework and assignment papers. Sometimes these mechanical teachers get some fault. Mechanics are needed to set them right. These mechanical teachers are adjusted to the mental level of the student otherwise the student will show poor results.
(मार्गी और टॉमी के अपने निजी स्कूल हैं। ये स्कूल उनके अपने-अपने घरों में स्थित हैं। मार्गी का स्कूल कक्ष उसके शयनकक्ष से अगले वाले कमरे में स्थित है। वह शिक्षक के सामने उपस्थित होने के लिए एक निश्चित समय पर कमरे में प्रवेश करती है। टॉमी का भी अपने घर पर इसी तरह का एक स्कूल हैं।

मार्गी और टॉमी के शिक्षक तकनीकी शिक्षक हैं। वे उनके टेलीविजन के पर्दे पर निश्चित समय पर उपस्थित होते हैं। वे अपना भाषण देते हैं, प्रश्न पूछते हैं, गृहकार्य देते हैं तथा गृहकार्य और टैस्ट पत्रों का मूल्यांकन करते हैं। कई बार इन तकनीकी शिक्षकों में कोई खराबी आ जाती है। इन्हें सही करने के लिए मिस्त्री की आवश्यकता होती है। इन तकनीकी शिक्षकों को विद्यार्थी के मानसिक स्तर पर निर्धारित करना पड़ता है वरना विद्यार्थी घटिया परिणाम का प्रदर्शन करता है।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 2.
Why did Margie hate school? Why did she think the old kind of school must have been fun?
(मार्गी स्कूल से घृणा क्यों करती थी? वह यह क्यों सोचती थी कि पुराने किस्म के स्कूल आनंददायक थे?)
Answer:
Margie always hated school. Her school was in her home. It was in the room next to her bedroom She was the only one student of that school. Her teacher was not any man but it was a mechanical teacher. It flashed on her television screen,

These days she hated the school more than ever. The mechanical teacher had been giving her test after test in geography. She had been doing worse and worse. Her mother sent for the County Inspector. He came and set it slower upto the mental level of Margie.

When Margie came to know that the schools in old days were in a special building, she was surprised. All the kids from far and near went there and learnt the saine thing. They had a man teacher to teach them. They played together. So the old kind of schools must have been fun.

(मार्गी हमेशा से ही स्कूलों से घृणा करती थी। उसका स्कूल उसके घर में था। वह उसके शयनकक्ष से अगले कमरे में स्थित था। वह उस स्कूल की केवल मात्र एक ही विद्यार्थी थी। उसका अध्यापक कोई मनुष्य नहीं था बल्कि वह एक तकनीकी शिक्षक था। वह प्रतिदिन उसके टेलीविजन के पर्दे पर चमकता था।

आजकल उसे स्कूल से पहले से भी अधिक घृणा हो रही थी। तकनीकी शिक्षक उसे भूगोल में बार-बार टैस्ट दे रहा था। उसका प्रदर्शन बद से बदतर होता जा रहा था। उसकी माँ ने काऊंटी इंस्पैक्टर को बुला भेजा। वह आया और उसने इसे मार्गी के मानसिक स्तर तक धीरे कर दिया।

जब मार्गी को पता चला कि पुराने जमाने में स्कूल एक विशेष भवन में होते थे तो उसे बहुत हैरानी हुई। निकट और दूर के स्थानों से सभी बच्चे वहाँ जाते थे और एक-सा सबक सीखते थे। उन्हें पढ़ाने के लिए मनुष्य अध्यापक होता था। वे इकट्ठे खेलते थे। अतः पुराने किस्म के स्कूल आनंददायक होते थे।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 3.
Do you agree with Margie that schools today are more fun than the school in the story? Give reasons for your answer.
(क्या आप मार्गी की इस बात से सहमत हैं कि आज के स्कूल कहानी में वर्णित स्कूलों से अधिक रोचक हैं? अपने उत्तर के पक्ष में उत्तर दीजिए।)
Answer:
Yes, I fully agree with Margie that schools today are more fun than the school in the story. Today the schools are situated in special buildings. All the kids go there to learn the same thing. The syllabus for each student is the same. In the morning assembly the children of all classes get together at one place and say their prayer to God. It is very interesting.

In modern schools the main stress is put on all round development of a child’s personality. Sports, N.C.C., N.S.S. Scouts and Guides are the main activities which help in the process of personality development a lot. There are men teachers available in modern schools. These teachers influence the young one’s through their loving behaviour and fascinating personality.

The schools in the story are individual schools. They are situated in each house in a room. Only one student gets instructions from the mechanical teacher. One feels quite dull and boring with this type of schools.

(हाँ, मैं मार्गी की इस बात से पूर्ण रूप से सहमत हूँ कि आज के स्कूल कहानी में वर्णित स्कूलों से अधिक रोचक हैं। वर्तमान में स्कूल विशेष इमारतों में स्थित होते हैं। सभी बच्चे एक जैसा सबक सीखने के लिए वहाँ जाते हैं। प्रत्येक विद्यार्थी के लिए पाठ्यक्रम एक समान होता है। प्रातःकालीन सभा में सभी कक्षाओं के बच्चे एक स्थान पर एकत्र होते हैं और प्रभु से प्रार्थना करते हैं। यह बहुत रोचक होता है।

आधुनिक स्कूलों में बच्चे के व्यक्तित्व के सर्वांगीण विकास पर बल दिया जाता है। खेल, एन.सी.सी., एन.एस.एस. स्काउट्स और गाइडस जैसी मुख्य क्रियाएँ हैं जो इस प्रक्रिया में अच्छा योगदान देती हैं। आधुनिक स्कूलों में मानव शिक्षक होते हैं। ये शिक्षक अपने स्नेहमयी व्यवहार और आकर्षक व्यक्तित्व से विद्यार्थियों पर बहुत अधिक प्रभाव डालते हैं।

कहानी में वर्णित स्कूल व्यक्तिगत स्कूल हैं। वे प्रत्येक घर में एक कमरे में स्थित हैं। केवल एक विद्यार्थी ही तकनीकी शिक्षक से निर्देश प्राप्त करता है। विद्यार्थी इस प्रकार के स्कूलों से बिल्कल ही उकता जाता है और नीरसता का अनुभव करता है।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Thinking about language

I. Adverbs:

Read this sentence taken from the story :
They had once taken Tommy’s teacher away for nearly a month because the history sector had blanked out completely.
The word complete is an adjective. When you add -ly to it, it becomes an adverb.

1. Find the sentences in the lesson which have the adverbs in the box below.

1. awfully
2. sorrowfully
3. completely
4. loftily
5. carefully
6. differently
7. quickly
8. nonchalantly
Answer:
Do yourself.

2. Now use these adverbs to fill in the blanks in the sentences below.

(i) The report must be read ……………….. so that performance can be improved.
Answer:
carefully

(ii) At the interview, Sameer answered our questions ……………….. shrugging his shoulders.
Answer:
loftily

(in) We all behave ……………….. when we are tired or hungry.
Answer:
differently

(iv) The teacher shook her head ……………….. when Ravi lied to her.
Answer:
sorrowfully

(v) I ……………….. forgot about it.
Answer:
quickly

(vi) When I complimented Revathi on her success, she just smiled ……………….. and turned away.
Answer:
nonchalantly

(vii) The President of the Company is ……………….. busy and will not be able to meet you.
Answer:
awfully

(viii)l finished my work ……………….. so that I could go out to play.
Answer:
completely.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Remember :
An adverb describes action. You can form adverbs by adding -ly to adjectives.

Spelling note :
When an adjective ends in -y, the y changes to i when you add -ly to form an adverb.
For example : angr-y → angr-i-ly .

3. Make adverbs from these adjectives.
(i) angry
(ii) happy
(iii) merry
(iv) sleepy
(v) easy
(vi) noisy
(vii) tidy
(viii) gloomy
Answer:
(i) angrily
(H) happily
(iii) merrily
(iv) sleepily
(v) easily
(vi) noisily
(vii) tidily
(viii) gloomily

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

II. If not and unless

Imagine that Margie’s mother told her, “You’ll feel awful if you don’t finish your History lesson.”

She could also say : “You’ll feel awful unless you finish your History lesson.”

Unless means if not. Sentences with unless or if not are negative conditional sentences.
Notice that these sentences have two parts. The part that begins with if not or unless tells us the condition. This part has a verb in the present tense (look at the verbs don’t finish, finish in the sentences above).

The other part of the sentence tells us about a possible result. It tells us what will happen (if something else doesn’t happen). The verb in this part of the sentence is in the future tense (you’ll feel/you will feel).

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Notice these two tenses again in the following examples :
(Future Tense) (Present Tense)
1. There won’t be any books left unless we preserve them.
2. You won’t learn your lessons if you don’t study regularly.
3. Tommy will have an accident unless he drives more slowly.

Complete the following conditional sentences. Use the correct form of the verb.

I. 1f I don’t go to Mu’s party tonight, __________
2. If you don’t telephone the hotel to order food, __________
3. Unless you promise to write back, I __________
4. If she doesn’t play any games, __________
5. Unless that little bird flies away quickly, the cat __________
Answer:
1. If I don’t go to Anu’s party tonight, she will be angry with me.
2. If you don’t telephone the hotel to order food, you won’t get any food there.
3. Unless you promise to write back, I shall not let you go.
4. If she doesn’t play any games, she won’t be given the membership of sports club.
5. Unless that little bird flies away quickly, the cat will catch it.

Writing

A new revised volume of Isaac Asimov’s short stories has just been released. Order one set. Write a letter to the publisher, Mindfame Private Limited, 1632 Asaf Ali Road, New Delhi, requesting that a set be sent to you by Value Payable Post (VPP), and giving your address. Your letter will have the following parts:

  • Addresses of the sender and receiver
  • The salutation
  • The body of the letter
  • The closing phrases and signature

Your letter might look like this :
Your address
__________
Date__________ (DD/MM/YY)

The addressee’s address
__________
__________

Dear Sir/Madam,
________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________

Yours sincerely,
Your signature

Remember that the language of a formal letter is different from the colloquial style of personal letters. For example, contracted forms such as I’ve or can’t are not used.
Ans.
16A, Rohini Colony,
New Delhi 05-04-20…
Mindfame Private Limited,
1632, Asaf Ali Road,
New Delhi

Sir/Madam,
Please send me a complete set of newly revised volume of Isaac Asimov’s short stories as per VPP at my above mentioned address. I request you to send these books urgently.

Thanking you,
Yours sincerely,
Rohit Bhagat

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Speaking

In groups of four discuss the following topic.
‘The Schools of the Future will have no Books and no Teachers!’
Your group can decide to speak for or against the motion. After this, each group will select a speaker to present its views to the entire class.
You may find the following phrases useful to present your argument in the debate.

In my opinion ………………………..
I/we fail to understand why ………………………..
I wholeheartedly support/oppose the view that ………………………..
At the outset let me say ………………………..
I’d/we’d like to raise the issue of/argue against ………………………..
I should like to draw attention to ………………………..
My/our worthy opponent has submitted that ………………………..
On the contrary ………………………..
I firmly reject ………………………..
Answer:
In my opinion the schools of the present days are the best form of schools. Schools are not meant only to provide education but they are a workshop of moulding the young children into the best citizens of a nation. I fail to understand why the schools with mechanical teachers are needed. I wholeheartedly oppose the motion of the schools with mechanical teachers. At the outset let me say that this type of schools will produce only calculator type students but no Abraham Lincoln.

I would like to raise the issue of mechanical teachers in media and create an atmosphere against it. I should like to draw attention to the adverse effects of these mechanical teachers school. The product of these schools will be purely self-centered. They will have no faith in cooperation and toleration. My worthy opponent have said that they will produce the best quality of students but I can say with a guarantee that their product will be of the worst quality in terms of human relation. I firmly reject the motion of the schools with mechanical teachers.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

HBSE 9th Class English The Fun They Had Important Questions and Answers

Very Short Answer Type Questions

Question 1.
On what date did Margie make an entry in her diary about the real book?
Answer:
She did so on 17 May, 2157.

Question 2.
What did Tommy find?
Answer:
He found a real book.

Question 3.
How old was Margie?
Answer:
She was eleven years old.

Question 4.
How old was Tommy?
Answer:
He was thirteen years old.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 5.
What was the real book, that Tommy found, about?
Answer:
It was about ‘School’.

Question 6.
What did Margie hate?
Answer:
She hated school.

Question 7.
What had the mechanical teacher been giving to Margie?
Answer:
The mechanical teacher had been giving test after test to Margie in geography.

Question 8.
Why did Margie’s mother send for the County Inspector?
Answer:
She sent for the County Inspector because Margie had been doing worse and worse in her geography tests.

Question 9.
Why did Margie hate slot most?
Answer:
Margie hated slot most because she had to put homework and test papers in it.

Question 10.
What was wrong with the geography sector of Margie’s mechanical teacher?
Answer:
The geography sector of Margie’s mechanical teacher was geared a little too quick.

Question 11.
What do you mean by a regular teacher?
Answer:
It means the mechanical teacher that appears on the television screen at fixed time.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 12.
What is the name of Margie’s mother?
Answer:
Her name is Mrs Jones.

Question 13.
On which two days there came no mechanical teacher on the T.V. screen?
Answer:
On Saturday and Sunday.

Question 14.
What subject did Tommy learn?
Answer:
He learnt history.

Question 15.
Name the writer of the lesson ‘The Fun They Had’.
Answer:
Isaac Asimov.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Short Answer Type Questions

Question 1.
What did Tommy find? Why was he surprised?
(टॉमी को क्या मिला? वह हैरान क्यों था?)
Answer:
Tommy found a real book. It was a very old book. Tommy found it in the attic of his house. It was a book about school. Tommy was surprised to see this book because he was not known to a printed book.
(टॉमी को एक वास्तविक पुस्तक मिली। वह एक बहुत ही पुरानी पुस्तक थी। टॉमी ने उस पुस्तक को अपने घर की अटारी में पाया था। वह स्कूल के बारे में एक पुस्तक थी। टॉमी इस पुस्तक को देखकर हैरान था क्योंकि उसे छपी पुस्तकों के बारे में कोई जानकारी नहीं थी)

Question 2.
What did Margie’s grandfather tell her?
(मार्गी के दादा ने उसे क्या बताया था?)
Answer:
Margie’s grandfather once told her that when he was a little boy his grandfather told him that there was a time when all stories were printed on paper.
(मार्गी के दादा ने एक बार उसे बताया था कि जब वह एक छोटा लड़का था तो उसके दादा ने उसे बताया था कि कभी ऐसा समय हुआ करता था जब सारी कहानियाँ कागज पर लिखी जाती थीं।)

Question 3.
Why did now Margie hate the school more than ever?
(अब मार्गी स्कूल को पहले की अपेक्षा कहीं अधिक घृणा करती थी, क्यों?)
Answer:
Now Margie hated the school more than ever. The reason behind it was that the mechanical teacher had been giving her test after test in geography and she had been doing worse and worse.
(अब मार्गी स्कूल को पहले की अपेक्षा कहीं अधिक घृणा कर रही थी। इसके पीछे यह कारण था कि मार्गी का यांत्रिक अध्यापक भूगोल विषय में एक के बाद एक परीक्षा लेता जा रहा था और उसका प्रदर्शन बुरे से और बुरा होता जा रहा था।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 4.
Why was Margie disappointed when her mechanical teacher was set right?
(जब मार्गी के यांत्रिक अध्यापक को सही कर दिया गया तो वह उदास क्यों हो गई?)
Answer:
When the County Inspector set Margie’s mechanical teacher right, she got disappointed. She had been hoping that the County Inspector would take the teacher all together and it would take nearly a month to set it right.
(जब काऊंटी इंस्पेक्टर ने मार्गी के यांत्रिक अध्यापक को ठीक कर दिया तो वह निराश हो गई। उसे आशा थी कि काऊंटी इंस्पेक्टर उसके यांत्रिक संस्थापक को उठाकर अपने साथ ले जाएगा और उसे ठीक करने में लगभग एक महीना लग जाएगा।)

Essay Type Question

Question 1.
What were the features of the schools and the teachers mentioned in the book that Tommy found?
(जो पुस्तक टॉमी को मिली थी उसमें वर्णित स्कूलों और अध्यापकों की क्या विशेषताएँ थी?)
Answer:
The book mentioned that in those days the schools were situated in a special building. They were not situated in homes like theirs. Those schools had teachers. But the teachers in those schools were not mechanical but they had humans as teachers. The teachers did not live in the house.

They had a special building and all the kids went there to get education. All the kids of particular age learnt the same things. The man teacher taught them. It was a strange information for Margie. She was surprised how a human could be a teacher. She was not prepared to dispute that but she concluded that she would not want a strange man in her house to teach her.
(पुस्तक में इस बात का वर्णन किया गया था कि पुराने समय में स्कूल एक विशेष भवन में स्थित होते थे। वे उनके स्कूलों की तरह घरों में स्थित नहीं होते थे। उन स्कूलों में अध्यापक होते थे। लेकिन उन स्कूलों के अध्यापक यांत्रिक नहीं होते थे। बल्कि उनके अध्यापक मानव होते थे। उन स्कूलों के अध्यापक घर में नहीं रहते थे।

उनके पास एक विशेष भवन होता था और सभी बच्चे शिक्षा हासिल करने के लिए वहाँ जाते थे। एक विशेष आयु के सभी बच्चे एक-जैसी विषय-वस्तु सीखते थे। मानव अध्यापक उन्हें पढ़ाता था। यह मार्गी के लिए एक विचित्र जानकारी थी। वह हैरान थी कि एक मानव कैसे अध्यापक हो सकता है। वह इस बात के ऊपर एक विवाद पैदा नहीं करना चाहती थी। लेकिन उसने अपना निष्कर्ष दे दिया कि वह अपने घर में एक अजनबी व्यक्ति को उसे पढ़ाने के लिए नहीं आने देगी।)

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Multiple Choice Questions

Question 1.
On which date did Margie make an entry in her diary about schools?
(A) 17 May, 2156
(B) 17 May, 2157
(C) 17 May, 2158
(D) 17 May, 2159
Answer:
(B) 17 May, 2157

Question 2.
Who found a real book?
(A) Tommy
(B) Margie
(C) Tommy’s teacher
(D) The mechanical teacher
Answer:
(A) Tommy

Question 3.
What did Margie write about in her diary?
(A) a real school
(B) a real teacher
(C) a real book
(D) a mechanical teacher
Answer:
(C) a real book

Question 4.
Who told Margie once about real books?
(A) her father
(B) Tommy
(C) the mechanical teacher
(D)) her grandfather
Answer:
(D) her grandfather

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 5.
Why were the pagea of the book were yellow and crinkly?
(A) it was a very old book
(B) its colour was yellow
(C) they were yellow because written in yellow ink
(D) none of these
Answer:
(A) it was a very old book

Question 6.
How were the words in the book?
(A) moving
(B) steady
(C) getting imprinted after reading
(D) none of these
Answer:
(B) steady

Question 7.
How old was Margie?
(A) ten years
(B) eleven years
(C) twelve years
(D) thirteen years
Answer:
(B) eleven years

Question 8.
How old was Tommy?
(A) ten years
(B) eleven years
(C) twelve years
(D) thirteen years
Answer:
(D) thirteen years

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 9.
Where did Tommy find the real book?
(A) in the attic
(B) in the school
(C) in a shop
(D) in a library
Answer:
(A) in the attic

Question 10.
What was Margie scornful about?
(A) the printed book
(B) the school
(C) Tommy
(D) email books
Answer:
(B) the school

Question 11.
What do you mean by a mechanical teacher?
(A) television
(B) a teacher who teaches with imitniments
(C) a real teacher
(D) ail of the above
Answer:
(A) television

Question 12.
What was Margie’s mechanical teacher giving her?
(A) tcst.s in mathematics
(B) tests in geography
(C) a sound beating
(D) good marks
Answer:
(B) tests in geography

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 13.
Margie’s mother called the County Inspector to _____ .
(A) teach Margie
(B) give her good marks
(C) take her Lo other school
(D) set the mechanical teacher right
Answer:
(D) set the mechanical teacher nght

Question 14.
Margie’s mother shaken her head sorrowfully:
(A) at Margie’s poor performance in tests
(B) at the schools of old times
(C) at the printed books
(D) at the mechanical teacher
Answer:
(A) at Margie’s poor performance in tests

Question 15.
Who was a round little man?
(A) the County Inspector
(B) the mechanical teacher
(C) the real teacher
(D) Tommy
Answer:
(A) the County Inspector

Question 16.
Why had the inspector tools and wires with him?
(A) he was to set Margie right
(B) he was to set the mechanical teacher right
(C) he was to check Margie’s mother
(D) none of these
Answer:
(B) he was to set the mechanical teacher right

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 17.
How long did it take the inspector to set the mechanical teacher right?
(A) one hour
(B) thirty minutes
(C) two hours
(D) one month
Answer:
(A) one hour

Question 18.
Which part of the mechanical teacher did Margie hate most?
(A) screen
(B) whole box
(C) slot
(D) none of these
Answer:
(C) slot

Question 19.
How did Margie feed her homework in the mechanical teacher?
(A) in a punch code
(B) in written papers
(C) by speaking
(D) none of these
Answer:
(A) in a punch code

Question 20.
Margie was doing worse and worse in
(A) Geography
(B) Maths
(C) Physics
(D) English
Answer:
(A) Geography

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Question 21.
What did Tommy and Margie mean by a regular teacher?
(A) a male teacher
(B) a female teacher
(C) a good teacher
(D) a mechanical teacher
Answer:
(D) a mechanical teacher

Question 22.
Select the title of the story of Tommy and Margie.
(A) A Real Book
(B) The Fun They Had
(C) The Fun with Printed Books
(D) A Printed Book
Answer:
(B) The Fun They Had

The Fun They Had Important Passages for Comprehension

Read the following passages and answer the questions given at the end of each :

Passage – 1

Margie even wrote about it that night in her-diary. On the page headed 17 May 2157, she wrote, ‘Today Tommy found a real book!’

It was a very old book. Margie’s grandfather once said that when he was a little boy his grandfather told him that there was a time when all stories were printed on paper.

They turned the pages, which were yellow and crinkly, and it was awfully funny to read words that stood still instead of moving the way they were supposed to – on a screen, you know. And then when they turned back to the page before, it had the same words on it that it had had when they read it the first time. [H.B.S.E. March, 2016]

Questions :
(i) What did Margie write in her diary?
(ii) Name the writer of the lesson.
(HI) What book has been refferred to here?
(iv) Who turned the pages of the book?
(v) What seemed awfully funny?
Answers :
(i) On page headed 17 May 2157, Margie wrote, ‘Today Tommy found a real book!’
(ii) The name of the writer is ‘Isaac Asimov’.
(iii) The old book that was printed on paper have been refferred to here.
(iv) Margie and Tommy turned the pages of the book.
(v) The words in the book stand still instead of moving.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Passage – 2

‘Gee,’ said Tommy, ‘What a waste. When you’re through with the book, you just throw it away, I guess. Our television screen must have had a million books on it and it’s good for plenty more. I wouldn’t throw it away.’
‘Same with mine,’ said Margie. She was eleven and hadn’t seen as many telebooks as Tommy had. He was thirteen.
She said, ‘Where did you find it?.’
‘In my house.’ He pointed without looking, because he was busy reading. ‘In the attic.’
‘What’s it about?’
‘School.’
Questions :
(i) What is a waste for Tommy?
(ii) What sort of books did Margie and Tommy have in their schools?
(iii) HOW old were Margie and Tommy?
(iv) Where did Tommy find the book?
(v) What was that book about?
Answers :
(i) Printing books on paper is a waste for Tommy.
(ii) They had moving books on their television screen.
(iii) Margie was eleven and Tommy was thirteen years old.
(iv) Tommy found the book in his house in the attic.
(v) It was about‘School’.

Passage – 3

Margie was scornful. ‘School? What’s there to write about school? I hate school.’
Margie always hated school, but now she hated it more than ever. The mechanical teacher had been giving her test after test in geography and she had been doing worse and worse until her mother had shaken her head sorrowfully and sent for the County Inspector.
Questions :
(i) Name the writer of the story ‘The Fun They Had’.
(ii) What was Margie’s opinion about school?
(iii) What had been doing her mechanical teacher?
(iv) How were Margie’s responses?
(v) Why was the County Inspector sent for?
Answers :
(i) Isaac Asimov.
(ii) Margie hated school.
(iii) Her mechanical teacher had been giving her test after test in geography.
(iv) Margie’s responses were very poor.
(v) The County Inspector was sent for to check the mechanical teacher.

Passage – 4

He was a round little man with a red face and a whole box of tools with dials and wires. He smiled at Margie and gave her an apple, then took the teacher apart. Margie had hoped he wouldn’t know how to put it together again, but he knew how all right, and, after an hour or so, there it was again, large and black and ugly, with a big screen on which all the lessons were shown and the questions were asked. That wasn’t so bad. The part Margie hated most was the slot where she had to put homework and test papers. She always had to write them out in a punch code they made her learn when she was six years old, and the mechanical teacher calculated the mark in no time.

Questions :
(i) Name the chapter and its writer. .
(ii) Who is ‘he’ in the first line ?
(iii) Why did Margie’s mother send for him ?
(iv) What did the inspector repair ?
(v) Explain Margie’s teacher.
Answers :
(i) Chapter : The Fun They Had, Writer : Isaac Asimov.
(ii) ‘He’ is the county Inspector.
(iii) Margie’s mother sent for him to repair Margie’s mechanical teacher.
(iv) He repaired Margie’s mechanical teacher.
(v) Margie had a mechanical teacher.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

Passage – 5

The Inspector had smiled after he was finished and patted Margie’s head. He said to her mother, ‘It’s not the little girl’s fault, Mrs Jones. I think the geography sector was geared a little too quick. Those things happen sometimes. I’ve slowed it up to an average ten year level. Actually, the overall pattern of her progress is quite satisfactory.’ And he patted Margie’s head again.
Questions: .
(i) Which Inspector has been referred to in these lines ?
(ii) What had the Inspector done ?
(tii) Who was Mrs. Jones ?
(iv) The Inspector did a thing twice. What was it ?
(v) Which word in the passage means ‘the way in which something happens’ ?
Answers :
(i) The County Inspector, who came to repair Margie’s mechanical teacher is referred to in these lines.
(ii) He had repaired Margie’s mechanical teacher.
(iii) Mrs. Jones was Margie’s mother.
(iv) The Inspector patted Margie’s head twice.
(v) pattern.

Passage – 6

‘May be’ he said nonchalantly. He walked away whistling, the dusty old book tucked beneath his arm.

Margie went into the schoolroom. It was right next to her bedroom, and the mechanical teacher was on and waiting for her. It was always on at the same time every day except Saturday and Sunday, because her mother said little girls learned better if they learned at regular hours.
The screen was lit up, and it said: ‘Today’s arithmetic lesson is on the addition of proper fractions. Please insert yesterday’s homework in the proper slot.’
Questions;
(i) ‘May be’, he said nonchalantly. Who does ‘he’ refer to?
(ii) Where was Margie’s school situated?
(iii) What was the routine of Margie’s mechanical teacher?
(iv) What topic was Margie going to learn that day?,
(v) Find a word from the passage which have the meaning same as ‘showing not any interest’.
Answers :
(i) ‘He’ refers to Tommy.
(ii) In her house in the room next to her bedroom.
(iii) It flashed at the right time daily except on Saturday and Sunday.
(iv) She was going to learn the topic about the addition of proper fractions.
(v) Nonchalantly.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

The Fun They Had Summary in English

The Fun They Had Introduction in English

This story is set in future when books and schools as we have now perhaps will not exist. Two students of that period about 150 years advance from today find a printed book. They are surprised very much. They talk about the schools and books of the old period. They compare those schools with those of their own which are situated in their homes and have mechanical teachers to teach them. They find their own schools dull and boring. They think that it was a great fun to study in the schools of old times when all the kids of the area went there to learn the same thing by a man teacher.

The Fun They Had Summary in English

On the day of 17 May 2157, Tommy found a real book. He showed it to Margie. Margie was eleven years old. She had never seen a real book before. She had once heard from her grandfather about the printed books. It was a very old book. Its pages has turned yellow and crinkly. They turned its pages and read them.

Tommy found it just a waste. They had no printed books. Their books flashed on the television screen. Tommy who was of thirteen had read more books on the television screen than Margie.

Tommy told Margie that it was a book about school. Margie always hated school. Her school was situated in a room in her home. It was in the room next to her bedroom.

Her mechanical teacher flashed on her television screen at fixed time daily except on Saturday and Sunday. She had to attend it alone. This mechanical teacher asked her questions, gave her homework and checked it. It also checked the assignment test papers and awarded them.

Margie’s mechanical teacher had been giving her test after test. Margie’s performance had been going from worse to worst. Her mother called for the County Inspector. He set the speed of the mechanical teacher right upto the level of an average ten-year child.

Tommy told Margie that hundreds and hundreds years ago there were old kind of schools. Those schools were situated in special building. Men teachers taught in them. All the kids of the area went there and learnt the same thing. Margie thought that it would be great fun to study in those schools. She wanted to read about those funny school.

Just then Margie’s mother called Margie to attend her school. Margie was reluctant but she had to go inside her school room nonchalantly. It was right next to her bedroom.

Her mechanical teacher was on and waiting for her. It asked Margie to put her homework in the proper slot. Margie did so with a sigh. The mechanical teacher was teaching her the mathematics topic of fractions but she was thinking about the schools of the old days and the fun they had.

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

The Fun They Had Summary in Hindi

The Fun They Had Introduction in Hindi

इस कहानी की रचना भविष्य काल में की गई है जब शायद आज की तरह के स्कूल और पुस्तकें उपलब्ध नहीं होंगे। आज से लगभग 150 वर्ष बाद के काल में दो विद्यार्थी एक छपी हुई पुस्तक को देखते हैं। वे बहुत हैरान हो जाते हैं। वे पुराने जमाने के स्कूलों और पुस्तकों के बारे में बात करते हैं। वे उस जमाने के स्कूलों की अपने जमाने के स्कूलों के साथ तुलना करते हैं, जोकि उनके घरों में स्थित हैं और उन्हें पढ़ाने वाले शिक्षक तकनीकी शिक्षक हैं। उन्हें अपने स्कूल भद्दे और नीरस लगते हैं। वे सोचते हैं कि पुराने जमाने के स्कूलों में अध्ययन करना बहुत ही रोचक होता था, जब क्षेत्र के सभी बच्चे एक मनुष्य अध्यापक से एक जैसा सबक सीखने के लिए जाते थे।

The Fun They Had Summary in Hindi

17 मई 2157 के दिन टॉमी को एक वास्तविक पुस्तक मिली। उसने इसे मार्गी को दिखाया। मार्गी ग्यारह वर्ष की थी। इससे पहले उसने कभी भी वास्तविक पुस्तक नहीं देखी थी। एक बार उसने अपने दादा जी से वास्तविक मुद्रित (छपी) पुस्तकों के बारे में सुना था। यह एक बहुत पुरानी पुस्तक थी। इसके पन्ने पीले और सलवटों वाले हो गए थे। उन्होंने इसके पन्नों को पलटा और उन्हें पढ़ा।

टॉमी को यह बिल्कुल व्यर्थ की बात लगी। उनके पास छपी हुई पुस्तकें नहीं थीं। उनकी पुस्तकें टेलीविजन के पर्दे पर चमकती थीं। टॉमी जोकि तेरह वर्ष का था मार्गी की तुलना में टेलीविज़न के पर्दे पर अधिक पुस्तकें पढ़ चुका था।

टॉमी ने मार्गी को बताया कि यह पुस्तक स्कूल के बारे में है। मागी हमेशा से ही स्कूल से घृणा करती थी। उसका स्कूल उसके घर पर एक कमरे में स्थित था। यह उसके शयनकक्ष से अगले कमरे में स्थित था।

शनिवार और रविवार के दिनों को छोड़कर उसका तकनीकी शिक्षक प्रतिदिन टेलीविजन के पर्दे पर एक निर्धारित समय पर चमकता था। उसे अकेले ही उसके सामने उपस्थित होना पड़ता था। यह तकनीकी शिक्षक उससे प्रश्न पूछता था, उसे गृहकार्य देता था और उसे चैक करता था। वह परीक्षा पत्रों को भी चैक करता था और उनके अंक देता था।

मार्गी का तकनीकी शिक्षक उसे एक के बाद एक टैस्ट देता रहता था। मार्गी का प्रदर्शन बद से बदतर होता जा रहा था। उसकी माँ ने काऊंटी इंस्पेक्टर को बुला भेजा। उसने तकनीकी शिक्षक की गति को एक औसत दस वर्ष के बच्चे के स्तर पर कर दिया।

टॉमी ने मार्गी को बताया कि सैकड़ों वर्ष पूर्व यहाँ पुरानी किस्म के स्कूल हुआ करते थे। वे स्कूल विशेष किस्म के भवनों में स्थित होते थे। उन स्कूलों में पुरुष अध्यापक पढ़ाते थे। क्षेत्र के सभी बच्चे वहाँ जाते थे और एक जैसा सबक सीखते थे। मार्गी ने सोचा कि उन स्कूलों में अध्ययन करना बहुत रोचक होता होगा। वह उन रोचक स्कूलों के बारे में पढ़ना चाहती थी।

तभी मार्गी की माँ ने उसे स्कूल में उपस्थित होने के लिए बुला लिया। मार्गी स्कूल में उपस्थित नहीं होना चाहती थी परन्तु वह अनिच्छापूर्वक स्कूल कक्ष के अंदर चली गई। यह उसके शयनकक्ष से आगे कमरे में स्थित था।

उसका तकनीकी शिक्षक कार्यरत अवस्था में था और उसकी प्रतीक्षा कर रहा था। उसने मार्गी से कहा कि वह उचित दराज में अपना गृहकार्य डाल दे। मार्गी ने एक भारी सांस के साथ ऐसा किया। तकनीकी शिक्षक उसे गणित विषय का भिन्न याला पाठ पढ़ा रहा था लेकिन मार्गी पुराने जमाने के स्कूलों और उनमें होने वाली रोचकता के विषय में सोच रही थी।

The Fun They Had Translation in Hindi

[Page 5]
पढ़ने से पहले-
जो कहानी हम पढ़ेंगे वह भविष्य के उस समय में लिखी गई है, जब आज की तरह की पुस्तकें और स्कूल अस्तित्व में नहीं होंगे। तब बच्चे पढ़ाई कैसे करेंगे? नीचे दिया गया चित्र आपको कुछ जानकारी प्रदान कर सकता है।
HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had-1

समूह बनाकर अपने विद्यालय से संबंधित तीन ऐसी चीजों के बारे में विचार-विमर्श कीजिए जो आपको बहुत अच्छी लगती हैं और तीन ऐसी चीजें जिन्हें आप बदलना चाहते हो। उन्हें लिख लीजिए।

क्या आपने टेलीविजन या कंप्यूटर की स्क्रीन (पद) पर शब्दों को पढ़ा है? क्या आप ऐसे समय की कल्पना कर सकते हो जब सभी पुस्तकें कंप्यूटर पर उपलब्ध होंगी, और कागज पर छपी हुई पुस्तकें नहीं होंगी? क्या आपको ऐसी पुस्तकें अच्छी लगेगी?

1. मार्गी ने आज रात ही इसके बारे में अपनी डायरी में लिखा था। पृष्ठ शीर्षक 17 मई, 2157 पर उसने लिखा ‘आज टॉमी को एक वास्तविक पुस्तक मिली!’

वह एक बहुत पुरानी पुस्तक थी। एक बार मार्गी के दादा जी ने कहा था कि जब वह एक छोटा बालक था तो उसके दादा जी उसे बताया करते थे कि एक समय ऐसा था जब सभी कहानियों की छपाई कागज पर होती थी।

[Page 6]
वे पीले पड़ चुके और सलवटों वाले पन्नों को बदल रहे थे, और उन्हें यह बहुत अधिक हास्यास्पद लग रहा है कि ये शब्द उसकी टेलीविजन की स्क्रीन से भिन्न केवल एक ही स्थान पर खड़े हुए थे। और जब वे पहले पढ़ चुके पृष्ठ को निकालते थे तो उन्हें वे शब्द बिल्कुल उसी स्थान पर मिलते थे जहाँ पर उस समय थे जब उन्होंने पुस्तक को पहले पढ़ा था।

2. ‘ठगी’, टॉमी ने कहा, ‘यह कितनी व्यर्थ बात है। जब आपने पुस्तक पढ़ ली है तो इसे फेंक दीजिए, मेरा तो यही मानना है।
हमारे टेलीविजन की स्क्रीन (पद) पर लाखों पुस्तकें हैं और इस पर और बहुत-सी पुस्तकें हो सकती हैं। मैं उसे नहीं फेंकूगा।
‘मेरे टेलीविजन पर भी ऐसा ही है,’ मार्गी ने कहा । वह ग्यारह वर्ष की थी और उसने अभी उतनी पुस्तकें नहीं देखी थीं जितनी की टॉमी ने देखी थीं। वह तेरह वर्ष का था।
उसने कहा, ‘तुम्हें यह पुस्तक कहाँ से मिली? ‘मेरे घर से।’ उसने बिना ऊपर देखे इशारा किया, क्योंकि वह पढ़ने में व्यस्त था। ‘अटारी में ‘यह किसके बारे में है? ‘स्कूल के बारे में।

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

3. मार्गी ने तिरस्कारपूर्वक ढंग से कहा। ‘स्कूल ? स्कूल के बारे में लिखने की क्या बात है? मुझे स्कूल से घृणा है।
मार्गी हमेशा से ही स्कूल से घृणा करती थी, लेकिन अब वह इसे पहले से भी अधिक नफरत करने लगी। तकनीकी शिक्षक उसे भूगोल में टैस्ट के बाद टैस्ट (परीक्षा) दे रहा था और वह बार-बार बुरा प्रदर्शन करती रही थी और उसकी माँ ने दुःख से अपना सिर हिलाया और काऊंटी इंस्पेक्टर को बुला भेजा।

4. वह एक लाल चेहरे वाला छोटे कद का गोल-मटोल-सा व्यक्ति था और वह अपने साथ औजारों और तारों का बक्सा लेकर आया था। वह मार्गी पर मुस्कराया और उसे एक सेब दिया, तब उसने शिक्षक को खोल दिया। मार्गी को आशा थी कि उसे इसे दोबारा से जोड़ने के बारे में नहीं पता होगा, लेकिन वह इसके बारे में सब कुछ ठीक तरह से जानता या और लगभग आधे घंटे के पश्चात और एक बार फिर काफी बड़ा और काले तथा भद्दे रूप का एक बड़ी स्क्रीन वाला जिस पर सभी प्रकार के पाठ दिखाए जाते थे और प्रश्न पूछे जाते थे। वह इतना बुरा नहीं था।

[Page 7]
जिस भाग को मार्गी सबसे अधिक घृणा करती थी वह था ‘दराज’ जिसमें उसे अपना गृहकार्य और परीक्षा पुस्तिकाएँ डालनी पड़ती थीं। वह उन्हें हमेशा ही एक छिद्र कोड के रूप में छः वर्ष की आयु से ही सीखती रही थी, और तकनीकी शिक्षक थोड़ी-सी देर में ही अंकों की गणना कर देता था।

5. काम समाप्त करने के पश्चात इंस्पेक्टर मुस्कराया और मार्गी के सिर को थपथपाया। उसने उसकी (मागी) माँ को कहा, “इसमें छोटी लड़की की गलती नहीं है, श्रीमती जोन्स । मुझे ऐसा लगता है कि भूगोल वाले हिस्से की गति थोड़ी अधिक हो गई थी। ऐसी चीजें कई बार हो जाती हैं। अब मैंने इसकी गति को एक औसत दस वर्ष की लड़की के स्तर पर कर दिया है। वास्तविकता यह है कि उसकी प्रगति का संपूर्ण प्रदर्शन बिल्कुल संतोषजनक था’ और उसने मार्गी के सिर को दोबारा थपथपाया।

मार्गी निराश थी। उसे आशा थी कि वह अध्यापक को अपने साथ ले जाएगा। एक बार वे टॉमी के शिक्षक को लगभग एक माह के लिए अपने साथ ले गए थे क्योंकि इतिहास वाला भाग एकदम से बिल्कुल साफ हो गया था।

इसलिए उसने टॉमी से कहा, ‘कोई स्कूलों के बारे में क्यों लिखेगा? 6. टॉमी ने बहुत ही विशिष्ट नजरों से उसकी ओर देखा।

‘क्योंकि यह हमारी तरह का स्कूल नहीं है, मूर्ख। यह पुरानी किस्म का स्कूल था जोकि सैकड़ों वर्ष पहले हुआ करते थे,’ उसने विशिष्ट अंदाज में शब्दों का सावधानीपूर्वक उच्चारण करते हुए कहा, ‘शताब्दियों पहले।

मार्गी आहत थी। ‘ठीक है, मुझे नहीं मालूम कि उस समय उनके किस प्रकार के स्कूल हुआ करते थे। उसने उसके कंधे के ऊपर से झुककर थोड़ी देर के लिए पुस्तक को पढ़ा, तब बोली, ‘चाहे कुछ भी हो, उनका भी तो शिक्षक होता था।’

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

[Page 8]
‘अवश्य ही उनका शिक्षक होता था, लेकिन वह एक नियमित शिक्षक नहीं होता था। वह एक इंसान होता था।’ ‘इंसान? इंसान शिक्षक कैसे हो सकता है?’ ‘अच्छा, वह लड़कों और लड़कियों को चीजों के बारे में बताता होगा और उन्हें गृहकार्य देता होगा और उनसे प्रश्न पूछता होगा।’ 7. ‘एक इंसान शिक्षक इतना तीक्ष्ण बुद्धि वाला नहीं हो सकता।’ ‘वह अवश्य ही हो सकता है। मेरे पिता जी मेरे शिक्षक जितना ज्ञान रखते थे। ‘वह उस जितना जानता है, मैं शर्त लगाता हूँ।

मार्गी इस विषय पर विवाद पैदा नहीं करना चाहती थी। उसने कहा, ‘मैं नहीं चाहूँगी कि एक अजनबी व्यक्ति मेरे घर में मुझे पढ़ाने आए।’

टॉमी हंसी से चिल्लाया। ‘मार्गी तुम अधिक नहीं जानती हो। अध्यापक घरों में नहीं रहते थे। उनके पास एक विशेष इमारत होती थी और सभी बच्चे वहाँ जाते थे।
‘और सभी बच्चे एक ही बात सीखते थे?’ ‘अवश्य ही, यदि वे एक ही आयु के होते।’

8. ‘लेकिन मेरी माता जी कहती हैं कि एक शिक्षक को तो प्रत्येक लड़के या लड़की, जिसको वह पढ़ाता है, के मानसिक स्तर के अनुसार समायोजित किया जाता है और प्रत्येक बच्चे को अलग-अलग प्रकार से पढ़ाना पड़ता है।

‘इस प्रकार का कार्य वे (विद्यार्थी) उस समय नहीं करते थे। यदि तुम इसे पसंद नहीं करती हो तो तुम्हें पुस्तक को पढ़ने की आवश्यकता नहीं है।’

‘मैंने यह तो नहीं कहा कि मैं इसे पसंद नहीं करती हूँ, मार्गी ने एकदम से कहा।
वह उन मजाकिया स्कूलों के बारे में पढ़ना चाहती थी।
उन्होंने अभी आधी पुस्तक भी नहीं पढ़ी थी कि तभी मार्गी की माँ ने आवाज लगा दी, ‘मार्गी।, स्कूल!’
मार्गी ने ऊपर की ओर देखा, ‘मम्मी, अभी नहीं।’
‘अभी!’ श्रीमती जोन्स ने कहा। और शायद टॉमी का भी समय हो गया होगा।
मार्गी ने टॉमी से कहा, ‘क्या स्कूल के पश्चात मैं पुस्तक को तुम्हारे साथ कुछ और समय के लिए पढ़ सकती हूँ?’

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

9. ‘शायद,’ उसने लापरवाहीपूर्ण ढंग से कहा। वह सीटी बजाता हुआ चला गया, धूलभरी पुरानी पुस्तक उसकी बाजू के नीचे दबी हुई थी।

मार्गी स्कूल के कमरे में चली गई। यह कमरा उसके शयनकक्ष से अगले वाला था और तकनीकी शिक्षक कार्यरत अवस्था, में था और उसकी प्रतीक्षा कर रहा था। वह शनिवार और रविवार को छोड़कर प्रत्येक दिन उस समय चालू (कार्यरत) अवस्था में होता था, क्योंकि उसकी माँ कहती थी कि यदि छोटी लड़कियाँ नियमित समय पर सीखती हैं तो वे अच्छे से सीख जाती हैं।

[Page 9]
स्क्रीन प्रकाशित हुई, और उसने कहा, ‘आज का अंकगणित का सबक सही भिन्नों का योग करने के बारे में है। कृपया कल का गृहकार्य उचित दराज में डाल दो।’

10. मार्गी ने एक आह के साथ ऐसा किया। वह पुराने जमाने के उन स्कूलों के बारे में सोच रही थी जब उसके दादा के दादा एक छोटे बच्चे थे। पूरे पड़ोस के सारे बच्चे आते थे, स्कूल के प्रांगण में हंसते और चिल्लाते रहते थे, कक्षा के कमरे में इकट्ठे बैठते थे और (छुट्टी के पश्चात सभी) शाम के समय इकडे ही घर जाया करते थे। वे एक-जैसा सबक सीखते थे, इसलिए वे गृहकार्य के बारे में एक-दूसरे की मदद कर सकते थे और आपस में गृहकार्य के बारे में बात कर सकते थे।

और शिक्षक इंसान होते थे………….. तकनीकी शिक्षक स्क्रीन पर चमक रहा था : ‘जब हम भिन्नों और 4 को जोड़ते हैं तो………’

मार्गी इस विषय में सोच रही थी कि पुराने दिनों में बच्चे उस स्कूल को कितना पसंद करते थे। वह उस मजाक के बारे में सोच रही थी जो वे किया करते थे।

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had

The Fun They Had Word-Meanings in Hindi

(PAGE 5)
Exist – to be in being = अस्तित्व में होना; virtual = real = वास्तविक; Imagine = suppose/think : कल्पना करना।

(PAGE 6)
Crinkly = with many folds = सलवटों वाला; awfully a terribly = भयानक ढंग से; waste = useless – व्यय; guess-assume – अनुमान; million = ten lakh = दस लाख; telebooks = books on television screen – टेलीविजन के पर्दे पर आने वाली पुस्तकें; attic = a space just below the roof used as a store = अटारी; scornful = contemptuous = घृणा का भाव होना; geography – study about earth and its objects – भूगोल; worse – not better = खराब।

(PAGE 7)
Slot = a given space = दराज: punch code = a number with some hole = छिद्र संख्या; fault = problem = दोष; geared = adjusted the speed = स्पीड सही करना; pattern = design/system = ढांचा; disappointed – unhappy = निराश; sector – part = भाग: blanked out = got plain without any writing = साफ हो गया; stupid – fool = मूर्ख, loftily = in a superior way = विशिष्ट अंदाज में।

(PAGE 8)
Regular = (here) normal = सामान्य; betcha = to make a bet = शर्त लगाना; dispute = disagree with = असहमति, screamed – cried loudly = जोर से चिल्लाया; kids = small children – छोटे बच्चे; adjusted = to make set – समायोजित करना; funny = (here) interesting = रोचक; probably = possibly = संभवतया; nonchalantly = not showing much interest = अनिच्छापूर्वक; tucked = to fold/put = दबाना; beneath = under के नीचे; except = excluding = के सिवाय।

(PAGE 9)
LItup = lighted = प्रकाशित होना; arithmetic = a subject which provides the study of numbers = अंकगणित; insert put = डालना; flashing = shining = चमकना।

HBSE 9th Class English Solutions Beehive Chapter 1 The Fun They Had Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

अभ्यासः

प्रश्न 1.
श्लोकांशेषु रिक्तस्थानानि पूरयत-
(क) सीमन्तिनीषु का _________ राजा ___________ गुणोत्तमः?
(ख) कं सञ्जघान _________ का _________ गङ्गा?
(ग) के _________ कं _________ न बाधते शीतम्।
(घ) वृक्षाग्रवासी न च _________, _________ न च शूलपाणिः।
उत्तरम्:
(क) सीमन्तिनीषु का शान्ता? राजा कोऽभूत् गुणोत्तमः?
(ख) कं सञ्जघान कृष्णः? का शीतलवाहिनी गङ्गा?
(ग) के दारपोषणरता:? कं बलवन्तं न बाधते शीतम्?
(घ) वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजः, त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणिः।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

प्रश्न 2.
श्लोकाशान् योजयत-

कि कुर्यात् कातरो युद्धेअत्रैवोक्तं न बुध्यते।
विद्वद्भिः का सदा वन्ध्यातक्रं शक्रस्य दुर्लभम्।
कं स्ज्जघान कृष्णःमृगात् सिह: पलाथते।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तंकाशींतलवाहिनी गड़ा।

उत्तरम्:

कि कुर्यात् कातरो युद्धेमृगात् सिह: पलाथते।
विद्वद्भिः का सदा वन्ध्याअत्रैवोक्तं न बुध्यते।
कं स्ज्जघान कृष्णःकाशींतलवाहिनी गड़ा।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तंतक्रं शक्रस्य दुर्लभम्।

प्रश्न 3.
उपयुक्तकथनानां समक्षम् ‘आम’ अनुपयुक्तकथनानां समक्ष ‘न’ इति लिखत-
उपयुक्तकथनानां समक्षम् ‘आम’ अनुपयुक्तकथनाना समक्ष ‘न’ इति लिखत-
यथा – सिंहः करिणां कुलं हन्ति। [आम]
(क) कातरो युद्धे युद्ध्यते।
(ख) कस्तूरी मृगात् जायते।
(ग) मृगात् सिंहः पलायते।
(घ) कंस: जघान कृष्णम्।
(ङ) तक शक्रस्य दुर्लभम्।
(च) जयन्तः कृष्णस्य पुत्रः।
उत्तरम्:
(क) कातरो युद्धे युध्यते। [न]
(ख) कस्तूरी मृगात् जायते। [आम]
(ग) मृगात् सिंहः पलायते। [न]
(घ) कंसः जघान कृष्णम्। [न]
(ङ) तक्रं शक्रस्य दुर्लभम्। [आम]
(च) जयन्तः कृष्णस्य पुत्रः। [न]

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

प्रश्न 4.
अधोलिखितानां पदानां लिङ्ग विभक्तिं वचनञ्च लिखत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः - 1
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः - 2

प्रश्न 5.
कोष्ठकान्तर्गतानां पदानामुपयुक्तविभक्तिप्रयोगेन अनुच्छेदं पूरयत-
एकः काकः __________ (आकाश) डयमानः आसीत्। तृषार्तः सः __________ (जल) अन्वेषणं करोति। तदा सः __________ (घट) अल्पं __________ (जल) पश्यति। सः __________ (उपल) आनीय __________ (घट) पातयति। जलं __________ (घट) उपरि आगच्छति। __________ (काक) सानन्दं जलं पीत्वा तृप्यति।
उत्तरम्:
एकः काकः आकाशे (आकाश) डयमानः आसीत्। तृषार्तः सः जलस्य (जल) अन्वेषणं करोति। तदा सः घटे (घट) अल्पं जलं (जल) पश्यति। सः उपलान् (उपल) आनीय घटे (घट) पातयति। जलं घटे (घट) उपरि आगच्छति। काकः (काक) सानन्दं जलं पीत्वा तृप्यति।

योग्यता-विस्तारः

प्रस्तुत पाठ में दी गयी पहेलियों के अतिरिक्त कुछ अन्य पहेलियाँ अधोलिखित हैं। उन्हें पढ़कर स्वयं समझने की कोशिश करें और ज्ञानवर्धन करें यदि न समझ पायें तो उत्तर देखें।

(क) चक्री त्रिशूली न हरो न विष्णुः।
महान् बलिष्ठो न च भीमसेनः।
स्वच्छन्दगामी न च नारदोऽपि
सीतावियोगी न च रामचन्द्रः।।

(ख) न तस्यादिर्न तस्यान्तः मध्ये यस्तस्य तिष्ठति।
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद॥

(ग) अपदो दूरगामी च साक्षरो न च पण्डितः।
अमुखः स्फुटवक्ता च यो जानाति स पण्डितः।
उत्तर:
(क) वृषभः
(ख) नयनम्
(ग) पत्रम्

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

मूलपाठः

कस्तूरी जायते कस्मात्?
को हन्ति करिणां कुलम्?
किं कुर्यात् कातरो युद्ध?
मृगात् सिंहः पलायते ॥1॥

सीमन्तिनीषु का शान्ता?
राजा कोऽभूत् गुणोत्तमः?
विद्वद्भिः का सदा वन्द्या?
अत्रैवोक्तं न बुध्यते ॥2॥

कं सञ्जधान कृष्णः?
का शीतलवाहिनी गङ्गा?
के दारपोषणरताः?
के बलवन्तं न बाधते शीतम् ॥3॥

वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजः
त्रिनेत्रधारौ न च शूलपाणिः।
त्वग्वस्त्रधारी न च सिद्धयोगी
जलं च विचन्न घटो न मेघ: ॥4॥

भोजनान्ते च किं पेयम्?
जयन्तः कस्य वै सुतः?
कथं विष्णुपदं प्रोक्तम्?
तक्र शक्रस्य दुर्लभम् ॥5॥

अन्वयः
1. कस्तूरी कस्मात् जायते?
करिणां कुलं कः हन्ति?
कातरः युद्ध किं कुर्यात्?
मृगात् सिंहः पलायते।

2. सीमन्तिनीषु का शान्ता?
क: गुणोत्तमः राजा अभूत?
विद्वद्भिः सदा का वन्द्या?

3. कृष्णः क सञ्जधान?
का शीतलवाहिनी गङ्गा?
के दारपोषणरताः?
शीतं कं बलवन्तं न बाधते?

4. वृक्षाग्रवासी पक्षिराज: च ना
त्रिनेत्रधारी (किन्तु) शूलपाणिः च न।
त्वग्वस्त्रधारी (परन्तु) सिद्धयोगी च न।
जलं च बिभ्रत् न घटः न (च) मेघः।

5. भोजनान्ते कि पेयम्?
जयन्तः कस्य वै सुतः?
विष्णुपदं कथं प्रोक्तम्?
तक्र शक्रस्य दुर्लभम्।

सन्धिविच्छेदः
कोहन्ति = कः + हन्ति।
कातरो युद्धे = कातरः + युद्धे।
कोऽभूत = कः + अभूत् (को + अभूत्)।
गुणोत्तमः = गुण + उत्तमः।
अत्रैवोक्तम् = अत्र + एव + उक्तम्।
वृक्षाग्रवासी = वृक्ष + अग्रवासी।
बिभ्रन्न = ब्रिभत् + न।
भोजनान्ते = भोजन + अन्ते।
प्रोक्तम् = प्र + उक्तम्।

पदार्थबोध:
हन्ति = मारता/ती है (मारयति)।
करिणाम् = हाथियों के (गजानाम्)।
कातरः = कायर (भीत:)।
सीमन्तिनीषु = नारियों में (नारीषु, महिलासु)।
अभूत् = हुआ (अजायत)।
बुध्यते = जाना जाता है (ज्ञायते)।
सञ्जधान = मारा (अमारयत्, अहन्)।
कसञ्जधान् = कंस को मारा (कंसममारयत्)।
शीतलवाहिनी = शीतलधारा वाली (शैत्यवाहिनी)।
काशीतलवाहिनी = काशी की भूमि पर बहने वाली (वाराणसीतलवाहिनी)।
दारपोषणरताः = पत्नी के पोषण में लीन (पत्नीपोषणलीनाः)।
केदारपोषणरताः = खेत के कार्य में संलग्न (क्षेत्रकार्यरताः)।
बलवन्तम् = बलवान् को (शक्तिमन्तम्)।
कम्बलवन्तम् = कम्बल वाले को (कम्बलवस्त्रधारिणम्)।
बाधते = बाधित करता है (सीदति)।
वृक्षाग्रवासी = पेड़ों पर रहने वाला (तरुवासी)।
पक्षिराजः = पक्षियों का राजा (गरुड़) (वैनतेयः)।
त्रिनेत्रधारी = तीन नेत्रों वाला (शिव) (नारिकेलः, शिवः)।
शूलपाणिः = त्रिशूलधारी (शंकरः, शूली)।
त्वम् = त्वचा, छाल (वल्कलः)।
बिभ्रत् = भरा हुआ (परिपूर्णः)।
विष्णुपदम् = मोक्ष (मोक्षः)।
तक्रम् = छाछ, मठा (घृतशेषः)।
शक्रस्य = इन्द्र का (इन्द्रस्य)।
दुर्लभम् = कठिन (कठिनम्)।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

प्रहेलिकानामुत्तरान्वेषणाय सङ्केताः
प्रथमा प्रहेलिका – अन्तिम चरणे क्रमशः त्रयाणां प्रश्नानां त्रिभिः पदैः उत्तरं दत्तम्।

द्वितीया प्रहेलिका – प्रथम-द्वितीय-तृतीय चरणेषु प्रथमस्य वर्णस्य अन्तिमवर्णेन संयोगात् उत्तरं प्राप्यते।

तृतीया प्रहेलिका – प्रत्येकं चरणे प्रथमद्वितीययोः प्रथमत्रयाणां वा वर्णानां संयोगात् तस्मिन् चरणे प्रस्तुतस्य प्रश्नस्य उत्तरं प्राप्यते।

चतुर्थप्रहेलिकायाः उत्तरम् – नारिकेलफलम्।

पञ्चमप्रहेलिकायाः उत्तरम् – प्रथम-प्रहेलिकावत्।

पहेलियों का उत्तर खोजने के संकेत
पहली पहेली – अन्तिम चरण (चौथी पंक्ति) में ऊपर के तीनों प्रश्नों के उत्तर क्रमश: तीन शब्दों में दिए गए हैं।

दूसरी पहेली – प्रथम, द्वितीय तथा तृतीय (तीनों) चरणों के पहले तथा अन्तिम वर्ण का मिलान करने से उत्तर मिलता है।

तीसरी पहेली – प्रत्येक चरण में पहले दोनों या पहले तीनों वर्गों को मिलाने से उसका उत्तर मिलता है।

चौथी पहेली का उत्तर नारियल।

पाँचवीं पहेली का उत्तर – पहली पहेली के समान।

सरलार्थः
1. कस्तूरी किससे उत्पन्न होती है?
कौन मारता है हाथियों के कुल को?
कायर युद्ध में क्या करता है?
‘हरिण से’, ‘शेर’, ‘भाग जाता है।’
(ये तीनों ही क्रमशः उत्तर हैं।)

2. (i) नारियों में कौन शान्त है? (सीता)
(ii) गुणों में उत्तम राजा कौन हुआ है? (राम)
(ii) विद्वानों द्वारा सदा कौन पूजी जाती है? (विद्या)
इन्हीं में कहा गया है, पता नहीं चल रहा है।

3. कृष्ण ने किसे मारा? (कंस को)
शीतलधारा वाली गंगा कहाँ है? (काशी में)
स्त्री के पोषण में कौन लगे रहते हैं? (किसान)
किस बलवान् को सर्दी नहीं लगती? (कम्बल वाले को)

4. वृक्ष पर रहता है लेकिन पक्षिराज (गरुड़) नहीं है।
तीन नेत्रों वाला है, लेकिन शिव नहीं है।
छाल के वस्त्र पहनता है लेकिन योगी नहीं है।
जल से भरा हुआ है फिर भी न घड़ा है और न बादल।
उत्तर है- नारियल।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः

5. भोजन के अन्त में क्या पीना चाहिए? (छाछ)
जयन्त किसका पुत्र था? (इन्द्र का)
मोक्ष कैसा कहा गया है? (दुर्लभ)
मट्ठा दुर्लभ है इन्द्र के लिए।

प्रहेलिकाः Summary

प्रहेलिकाः पाठ-परिचयः

मनोरञ्जनहीन व हास्यविहीन जीवन को नरक माना जा सकता है। पहेलियाँ मनोरञ्जन की प्राचीन विधा हैं। ये प्रायः विश्व की सारी भाषाओं में उपलब्ध हैं। संस्कृत के कवियों ने इस परम्परा को अत्यन्त समृद्ध किया है। पहेलियाँ जहाँ हमें आनन्द देती हैं, वहीं समझ-बूझ की हमारी मानसिक व बौद्धिक प्रक्रिया को अधिक तेज बनाती हैं। इस पाठ में संस्कृत प्रहेलिका (पहेली) बूझने की परम्परा के कुछ रोचक उदाहरण प्रस्तुत किए गए हैं। रोचकपूर्ण ढंग से ज्ञानवर्धन करने के लिए पहेलियाँ उत्तम साधन हैं।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 15 प्रहेलिकाः Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

अभ्यासः

प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरत-
(क) सूर्यः कस्यां दिशायाम् उदेति?
उत्तरम्:
पूर्वदिशायाम्

(ख) आर्यभटस्य वेधशाला कुत्र आसीत्?
उत्तरम्:
पाटलिपुत्रे

(ग) महान् गणितज्ञ: ज्योतिर्विच्च कः अस्ति?
उत्तरम्:
आर्यभटः

(घ) आर्यभटेन कः ग्रन्थः रचितः?
उत्तरम्:
आर्यभटीयम्

(ङ) अस्माकं प्रथमोपग्रहस्य नाम किम् अस्ति?
उत्तरम्:
आर्यभटम्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

प्रश्न 2.
सन्धिविच्छेदं कुरुत-
ग्रन्थोऽयम् – ______ + _________
सूर्याचलः – ______ + _________
तथैव – ______ + _________
कालातिगामिनी – ______ + _________
प्रथमोपग्रहस्य – ______ + _________
उत्तरम्:
ग्रन्थोऽयम् – ग्रन्थः + अयम्
सूर्याचलः – सूर्य + अचलः
तथैव – तथा + एव
कालातिगामिनी – काल + अतिगामिनी
प्रथमोपग्रहस्य – प्रथम + उपग्रहस्य

प्रश्न 3.
अधोलिखितपदानां विपरीतार्थकपदानि लिखत-
उदयः – __________
अचल: – __________
अन्धकारः – __________
स्थिरः – __________
समादरः – __________
उत्तरम्:
उदयः – अस्तः
अचल: – चलः
अन्धकारः – प्रकाशः
स्थिरः – अस्थिरः
समादरः – निरादरः

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

प्रश्न 4.
अधोलिखितानि पदानि आधृत्य वाक्यानि रचयत-
साम्प्रतम् – _______________
निकषा – _______________
परितः – _______________
उपविष्टः – _______________
कर्मभूमिः – _______________
वैज्ञानिक: – _______________
उत्तरम्:
साम्प्रतम् – (अब) साम्प्रतं क्रीडनीयम्।
निकषा – (निकट) गृह निकषा मन्दिरम् अस्ति।
परितः – (चारों ओर) विद्यालय परितः वृक्षाः सन्ति।
उपविष्टः – (बैठा हुआ) सः उपविष्टः पठति।
कर्मभूमिः – (कर्मभूमि) पठनमेव में कर्मभूमिः।
वैज्ञानिक: – (वैज्ञानिक) अहं वैज्ञानिकः भवितुम् इच्छामि।

प्रश्न 5.
मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
नौकाम्, पृथिवी, तदा, चला, अस्तं
(क) सूर्यः पूर्वदिशायाम् उदेति पश्चिमदिशि च __________ गच्छति।
(ख) सूर्यः अचलः पृथिवी च __________।
(ग) __________ स्वकीये अक्षे घूर्णति।
(घ) यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते __________ चन्द्रग्रहणं भवति।
(ङ) नौकायाम् उपविष्टः मानवः __________ स्थिरामनुभवति।
उत्तरम्:
(क) अस्तं
(ख) चला
(ग) पृथिवी
(घ) तदा
(ङ) नौकाम्

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

प्रश्न 6.
उदाहरणानुसारं पदपरिचयं ददत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः -1
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः -2

प्रश्न 7.
‘मति’ शब्दस्य रूपाणि पूरयत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः -3
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः -4

योग्यता-विस्तारः

आर्यभट को अश्मकाचार्य नाम से भी जाना जाता है। यही कारण है कि इनके जन्मस्थान के विषय में विवाद है। कोई इन्हें पाटलिपुत्र का कहते हैं तो कोई महाराष्ट्र का।

आर्यभट ने दशमलव पद्धति का प्रयोग करते हुए π (पाई) का मान निर्धारित किया। उन्होंने दशमलव के बाद के चार अंकों तक π के मान को निकाला। उनकी दृष्टि में π का मान है 3.1416। आधुनिक गणित में π का मान, दशमलव के बाद सात अंकों तक जाना जा सका है, तदनुसार π = 3.14169261

भारतीयज्योतिषशास्त्र- वैदिक युग में यज्ञ के काल अर्थात् शुभ मुहूर्त के ज्ञान के लिए ज्योतिषशास्त्र का उद्भव हुआ। कालान्तर में इसके अन्तर्गत ग्रहों का संचार, वर्ष, मास, पक्ष, वार, तिथि, घंटा आदि पर गहन विचार किया जाने लगा। लगध, आर्यभट, वराहमिहिर, ब्रह्मगुप्त, भास्कराचार्य, बालगंगाधर तिलक, रामानुजन् आदि हमारे देश के प्रमुख ज्योतिषशास्त्री हैं। आर्यभटीयम्, सौरसिद्धान्तः, बृहत्संहिता, लीलावती, पञ्चसिद्धान्तिका आदि ज्योतिष के प्रमुख संस्कृत ग्रन्थ हैं।

आर्यभटीयम्- आर्यभट ने 499 ई. में इस ग्रन्थ की रचना की थी। यह ग्रन्थ 20 आर्याछन्दों में निबद्ध है। इसमें ग्रहों की गणना के लिए कलि संवत् (499 ई.में 3600 कलि संवत्) को निश्चित किया गया है।

गणितज्योतिष- संख्या के द्वारा जहाँ काल की गणना हो, वह गणितज्योतिष है। ज्योतिषशास्त्र की तीन विधाओं यथा-सिद्धान्त, फलित एवं गणित में यह सर्वाधिक प्रमुख है।

फलितज्योतिष- इसके अन्तर्गत ग्रह नक्षत्रों आदि की स्थिति के आधार पर भाग्य, कर्म आदि का विवेचन किया जाता है।

वेधशाला- ग्रह, नक्षत्र आदि की गति, स्थिति की. जानकारी जहाँ गणना तथा यान्त्रिक विधि के आधार पर ली जाये वह वेध शाला है। यथा-जन्तर-मन्तर।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

मूलपाठः

पूर्वदिशायाम् उदेति सूर्यः पश्चिमदिशायां च अस्तं गच्छति इति दृश्यते हि लोके। परं न अनेन अवबोध्यमस्ति यत्सूर्यो गतिशील इति। सूर्योऽचल: पृथिवी च चला या स्वकीये अक्षे घूर्णति इति साम्प्रतं सुस्थापितः सिद्धान्तः। सिद्धान्तोऽयं प्राथम्येन येन प्रवर्तितः, स आसीत् महान् गणितज्ञः ज्योतिर्विच्च आर्यभटः।

पृथिवी स्थिरा वर्तते इति परम्परया प्रचलिता रूढिः तेन प्रत्यादिष्टा। तेन उदाहृतं यद् गतिशीलायां नौकायाम् उपविष्टः मानवः नौकां स्थिरामनुभवति, अन्यान् च पदार्थान् गतिशीलान् अवगच्छति। एवमेव गतिशीलायां पृथिव्याम् अवस्थितः मानवः पृथिवीं स्थिरामनुभवति सूर्यादिग्रहान् च गतिशीलान् वेत्ति।

476 तमे ख्रिस्ताब्दे (षट्सप्तत्यधिकचतुःशततमे वर्षे) आर्यभटः जन्म लब्धवानिति तेनैव विरचिते ‘आर्यभटीयम्’ इत्यस्मिन् ग्रन्थे उल्लिखितम्। ग्रन्थोऽयं तेन त्रयोविंशतितमे वयसि विरचितः। ऐतिहासिकस्त्रोतोभिः ज्ञायते यत् पाटलिपुत्र निकषा आर्यभटस्य वेधशाला आसीत्। अनेन इदम् अनुमीयते यत् तस्य कर्मभूमिः पाटलिपुत्रमेव आसीत्।

आर्यभटस्य योगदानं गणितज्योतिषा सम्बद्धं वर्तते यत्र संख्यानाम् आकलनं महत्त्वम् आदधाति। आर्यभटः फलितज्योतिषशास्त्रे न विश्वसिति स्म। गाणितीयपद्धत्या कृतप आकलनमाधृत्य एव तेन प्रतिपादितं यद् ग्रहणे राहु-केतुनामको, दानवौ नास्ति कारणम्। तत्र तु सूर्यचन्द्रपृथिवी इति त्रीणि एव कारणानि। सूर्य परितः भ्रमन्त्याः पृथिव्याः, चन्द्रस्य परिक्रमापथेन संयोगाद् ग्रहणं भवति। यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते तदा चन्द्रग्रहणं भवति। तथैव पृथ्वीसूर्ययोः मध्ये समागतस्य चन्द्रस्य छायापातेन सूर्यग्रहणं दृश्यते।

समाजे नूतनानां विचाराणां स्वीकारे प्रायः सामान्यजनाः काठिन्यमनुभवन्ति। भारतीयज्योतिःशास्त्रे तथैव आर्यभटस्यापि विरोधः अभवत्। तस्य सिद्धान्ताः उपेक्षिताः। स पण्डितम्मन्यानाम् उपहासपात्रं जातः। पुनरपि तस्य दृष्टि: कालातिगामिनी दृष्टा। आधुनिकैः वैज्ञानिकैः तस्मिन्, तस्य च सिद्धान्ते समादरः प्रकटितः। अस्मादेव कारणाद् अस्माकं प्रथमोपग्रहस्य नाम आर्यभट इति कृतम्।

वस्तुतः भारतीयायाः गणितपरम्परायाः अथ च विज्ञानपरम्परायाः असौ एकः शिखरपुरुषः आसीत्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

सन्धिविच्छेद:
सूर्यो गतिशील इति = सूर्यः + गतिशीलः + इति।
सूर्योऽचलः = सूर्य+ + अचल:।
सिद्धान्तोऽयम् = सिद्धान्तः + अयम्।
ज्योतिर्विच्च = ज्योतिः + विद् + च।
प्रत्याविष्य = प्रति + आदिष्य।
ख्रिस्ताब्दे = ख्रिस्त + अब्दे।
सप्तत्यधिक = सप्तति + अधिक।
तेनैव = तेन + एव।
इत्यस्मिन् = इति + अस्मिन्।
उल्लिखितम् = उत् + लिखितम्।
ग्रन्थोऽयम् = ग्रन्थः + अयम्।
नास्ति = न + अस्ति।
तथैव = तथा + एव।
आर्यभटस्यापि = आर्यभटस्य + अपि।
पुनरपि = पुनः + अपि।

संयोगः
अवबोध्यमस्ति = अवबोध्यम् + अस्ति।
स्थिरामनुर्भवति = स्थिराष्य + अनुभवति।
एवमेव = एवम् + एव।
लब्धवानिति = लब्धवान् + इति।
पाटलिपुत्रमेव = पाटलिपुत्रम् + एव।
आकलनमाधृत्य = आकलनम् + आधृत्य।
समागतस्य = सम् + आगतस्य।
काठिन्यमनुभवन्ति = काठिन्यम् + अनुभवन्ति।
समादरः = सम् + आदरः।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

पदार्थबोध:
उदेति = उदित होता है (उद्गच्छति, चकास्ति)।
लोके = संसार में (संसारे, जगति)।
अवबोध्यम् = जानने योग्य (ज्ञातव्यम्, ज्ञानीयम्)।
अचलः = गतिहीन, स्थिर (स्थिर:)।
चला = अस्थिर, गतिशील (गतिशीला, अस्थिरा)।
स्वकीये = अपने (आत्मीये)।
अक्षे = धुरी पर (ध्रुवके)।
घूर्णति = घूमती है (घूर्णनं करोति)।
सुस्थापितः = भली-भाँति स्थापित (सम्यक् स्थापितः)।
प्राथम्येन = प्राथमिकता से (प्राथमिकतया)।
ज्योतिविद् = ज्योतिषी (ज्योतिष्क:)।
रूढ़िः = प्रथा, परम्परा।
प्रत्यादिष्टा = खण्डन किया (खण्डितवान्)।
ख्रिस्ताब्दे = ईस्वी में (ईस्वीये)।
षट्सप्ततिः = छिहत्तर (षडधिकसप्ततिः)।
वयसि = आयु में (आयौ)।
निकषा = निकट (समीपे)।
वेधशाला = ग्रह-नक्षत्रों को जानने की प्रयोगशाला (ग्रह-ज्ञानशाला)।
आकलनम् = गणना।
आदधाति = रखता है (धारयति)।
भ्रमन्त्याः = घूमने वाली की (घूर्णन्त्याः )।
छायातपेन = छाया पड़ने से (छायावशात्)।
अवरुध्यते = रुक जाता है (अवबाध्यते)।
अपरत्र = दूसरी ओर (अन्यत्र)।
अवस्थितः = स्थित (स्थितः)।
उपेक्षिताः = नहीं माने गए (तिरस्कृताः)।
पण्डितम्मन्यानाम् = स्वयं को अधिक विद्वान् मानने वालों की (विद्वन्मन्यानाम्)।
कालातिगामिनी = समय को लाँघने वाली (कालजयिनी)।
प्रकटितः = प्रकट किया (प्रदर्शितः)।
असौ = वह (स:)।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

सरलार्थ:
सूर्य पूर्व दिशा में उदित होता है और पश्चिम दिशा में अस्त हो जाता है, यह देखा जाता है संसार में। परन्तु इससे यह नहीं समझना चाहिए कि सूर्य गतिशील है, ऐसा। सूर्य स्थिर है और पृथ्वी गतिशीला है जो अपने अक्ष (धुरी) पर घूमती है यह सिद्धान्त अब पूरी तरह स्थापित है। यह सिद्धान्त सबसे पहले जिसने स्थापित किया वे थे-महान् गणितज्ञ और ज्योतिषी ‘आर्यभट’। ‘पृथ्वी स्थिर है’ इस परम्परा वाली प्रथा को उन्होंने नकार दिया। उन्होंने उदाहरण दिया कि ‘गतिशील नौका में बैठा हुआ व्यक्ति नौका के स्थिर होने का अनुभव करता है और दूसरे पदार्थों को गतिशील समझता है।’ इसी प्रकार गतिशीला पृथ्वी में स्थित मानव पृथ्वी को स्थिर समझता है और सूर्यादि ग्रहों को गतिशील जानता है।

476 ई. सन् में आर्यभट ने जन्म लिया यह उनके द्वारा रचित ‘आर्यभटीयम्’ नामक ग्रन्थ में लिखित है। यह ग्रन्थ उन्होंने तेईसवें (23वें) वर्ष में रचा। ऐतिहासिक स्रोतों से ज्ञात होता है कि पाटलिपुत्र (वर्तमान पटना) के निकट आर्यभट की वेधशाला थी। इससे यह अनुमान किया जाता है कि उनकी कर्मभूमि पाटलिपुत्र ही थी।

आर्यभट का योगदान गणित-ज्योतिष से सम्बन्धित है, जहाँ संख्याओं का आंकलन (गणना) महत्त्व रखता है। आर्यभट फलित ज्योतिष शास्त्र में विश्वास नहीं करते थे। गणितीय पद्धति से किए गए आंकलन को ही आधार मानकर उन्होंने प्रतिपादित किया कि ग्रहण में राहु व केतु राक्षस कारण नहीं है। इसमें सूर्य, चन्द्र और पृथ्वी ये तीन ही कारण हैं। सूर्य के चारों ओर घूमती हुई पृथ्वी के व चन्द्रमा के परिक्रमा पथ से संयोग होने के कारण ग्रहण होता है। जब पृथ्वी की छाया पड़ने से चन्द्रमा का प्रकाश रुक जाता है, तब चन्द्रग्रहण होता है। वैसे ही पृथ्वी और सूर्य के बीच आए हुए चन्द्रमा की छाया पड़ने से सूर्यग्रहण दिखाई देता है।

समाज में नए विचारों को अपनाने में प्रायः सामान्य लोग कठिनाई का अनुभव करते हैं। भारतीय ज्योतिष शास्त्र में उसी प्रकार आर्यभट का विरोध भी हुआ। उसके सिद्धान्तों की उपेक्षा की गई। वे स्वयं को विद्वान् मानने वाले लोगों में उपहास के पात्र बने। फिर भी उनकी दृष्टि काल को लाँघने वाली थी। आधनिक वैज्ञानिकों के द्वारा उनमें व उनके सिद्धान्तों में आदर प्रकट किया गया है। इसी कारण से हमारे प्रथम उपग्रह का नाम ‘आर्यभट’ रखा गया।

वास्तव में ये भारतीय गणित-परम्परा तथा विज्ञान-परम्परा के शिखर (श्रेष्ठ) पुरुष थे।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः

आर्यभटः Summary

आर्यभटः पाठ-परिचयः

ज्ञान-विज्ञान की सुदीर्घ परम्परा भारतवर्ष की अमूल्य निधि है। इस परम्परा को प्रबुद्ध मनीषियों ने सम्पोषित किया। आर्यभट इन्हीं मनीषियों में अग्रगण्य थे। दशमलव पद्धति आदि के प्रारम्भिक प्रयोक्ता आर्यभट ने गणित को नयी दिशा दी। इन्हें एवं इनके सिद्धान्तों को तत्कालीन रूढ़िवादियों का विरोध झेलना पड़ा। वस्तुतः गणित को विज्ञान बनाने वाले तथा गणितीय गणना पद्धति के द्वारा आकाशीय पिण्डों (नक्षत्रों) की गति का प्रवर्तन करने वाले ये प्रथम आचार्य थे। आचार्य आर्यभट के इसी वैदुष्य का उद्घाटन प्रस्तुत पाठ में है। अधिक जानकारी के लिए योग्यता-विस्तार: द्रष्टव्य है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 14 आर्यभटः Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

अभ्यासः

प्रश्न 1.
अधोलिखिताना प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत-
(क) इयं धरा कैः स्वर्णवद् भाति?
उत्तरम्:
शस्यैः

(ख) भारतस्वर्णभूमिः कुत्र राजते?
उत्तरम्:
क्षिती

(ग) इयं केषां महाशक्तिभिः पूरिता?
उत्तरम्:
अणूनाम्

(घ) इयं भूः कस्मिन् युतानाम् अस्ति?
उत्तरम्:
प्रबन्धे

(ङ) अत्र किं सदैव सुपूर्णमस्ति?
उत्तरम्:
खाद्यान्नभाण्डम्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

प्रश्न 2.
समानार्थकपदानि पाठात् चित्वा लिखत-
(क) पृथिव्याम् ________। (क्षितौ / पर्वतेषु / त्रिलोक्याम्)
(ख) सुशोभते ________। (लिखते / भाति / पिबति)
(ग) बुद्धिमताम् ________। (पर्वणाम् / उत्सवानाम् / विपश्चिज्जनानाम्)
(घ) मयूराणाम् ________। (शिखीनाम् / शुकानाम् / पिकानाम्)
(ङ) अनेकेषाम् ________। (जनानाम् / वैज्ञानिकानाम् / बहूनाम्)
उत्तरम्:
(क) क्षिती
(ख) भाति
(ग) विपश्चिज्जानाम्
(घ) शिखीनाम्
(ङ) बहूनाम्।

प्रश्न 3.
श्लोकांशमेलनं कृत्वा लिखत-
(क) त्रिशूलाग्निनागैः पृथिव्यास्त्रघोरैः – नदीनां जलं यत्र पीयूषतुल्यम्
(ख) सदा पर्वणामुत्सवानां धरेयम् – जगद्वन्दनीया च भू:देवगेया
(ग) वने दिग्गजानां तथा केसरीणाम् – क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः
(घ) सुपूर्ण सदैवास्ति खाद्यान्नभाण्डम् – अणूनां महाशक्तिभिः पूरितेयम्
(ङ) इयं वीरभोग्या तथा कर्मसेव्या – तटीनामियं वर्तते भूधराणाम्
उत्तरम्:
(क) त्रिशूलाग्निागैः पृथिव्यास्त्रधौरेः – अणूनां महाशक्तिभिः पूरितेयम्।
(ख) सदा पर्वणामुत्सवानां धरेयम् – क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः
(ग) वने दिग्गजानां तथा केसरीणाम् – तटीनामियं वर्तते भूधराणाम्
(घ) सुपूर्ण पीयूषतुल्यम् खाद्यान्नभाण्डम् – नदीनां जलं यत्र पीयूषतुल्यम्
(ङ) इयं वीरभोग्या तथा कर्मसेव्या – जगद्वन्दनीया च भूः देवगेया

प्रश्न 4.
चित्रं दृष्ट्वा (पाठात्) उपयुक्तपदानि गृहीत्वा वाक्यपूर्ति कुरुत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः - 1
(क) अस्मिन् चित्रे एका _________ वहति।
(ख) नदी ___________ नि:सरति।
(ग) नद्याः जलं ________ भवति।
(घ) ________ शस्यसेचनं भवति।
(ङ) भारतः ________ भूमिः अस्ति।
उत्तरम्:
(क) नदी
(ख) पर्वतात्
(ग) पीयूषतुल्यं
(घ) नद्याः जलेन

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

प्रश्न 5.
चित्राणि दृष्ट्वा (मञ्जूषातः) उपयुक्तपदानि गृहीत्वा वाक्यपूर्ति कुरुत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः - 2
(क) अस्मिन् चित्रे एका __________ दृश्यन्ते।
(ख) एतेषाम् अस्त्राणां __________ युद्धे भवति।
(ग) भारतः एतादृशानां __________ प्रयोगेण विकतिसदेशः मन्यते।
(घ) अत्र परमाणुशक्तिप्रयोगः अपि __________।
(छ) आधुनिकैः अस्त्रैः __________ अस्मान् शत्रुभ्यः रक्षन्ति।
(च) __________ सहायतया बहूनि कार्याणि भवन्ति।
उत्तरम्:
(क) अस्त्राणि
(ख) प्रयोगः
(ग) अस्त्राणाम्
(घ) भवति
(छ) सैनिकाः
(च) उपग्रहाणाम्।

प्रश्न 6(अ).
चित्रं दृष्ट्वा संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः - 3
उत्तरम्:
(क) इदं दीपावली-महोत्सवस्य चित्रम् अस्ति।
(ख) चित्रे एक सुन्दर विशाल च भवनमस्ति।
(ग) भवनस्य आंगने जनाः सन्ति।
(घ) जनाः नार्यः च दीपान प्रज्वालयन्ति।
(ङ) इदं पर्व सम्पूर्ण भारते-अन्यत्र च मानयन्ति।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

प्रश्न 6(आ).
चित्रं दृष्ट्वा संस्कृते पञ्चवाक्यानि लिखत।
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः - 4
उत्तरम्:
(क) इदं रक्षाबंधन पर्व इत्यस्य चित्रं वर्तते।
(ख) रक्षाबंधन राष्ट्रियां पर्व अस्ति।
(ग) अस्मिन भगिनी भ्रातुः हस्ते रक्षासूत्रं बन्धति।
(घ) प्राता भगिन्याः सुरक्षायाः आश्वासनं ददाति।
(ङ) इदं पर्व भगिनीभ्रातो; महत् पर्व वर्तते।

प्रश्न 7.
अत्र चित्रं दृष्ट्वा संस्कृतभाषया पञ्चवाक्येषु प्रकृतेः वर्णनं कुरुत।
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः - 5
उत्तरम्:
(क) अस्मिन् चित्रे एकं वनं दृश्यते।
(ख) वने महान्तो वृक्षाः विलसन्ति।
(ग) वृक्षाः फलच्छायाप्रदायकाः भवन्ति।
(घ) वृक्षः काष्ठानि प्राप्यन्ते।
(ङ) वनेन पर्यावरण संरक्ष्यते।

योग्यता-विस्तारः

प्राचीन काल में भारत को सोने की चिड़िया कहा जाता था, इसी भाव को ग्रहण कर कवि ने प्रस्तुत पाठ में भारतभूमि की प्रशंसा करते हुए कहा है कि आज भी यह भूमि विश्व में स्वर्णभूमि बनकर ही सुशोभित हो रही है।

कवि कहते हैं कि आज हम विकसित देशों की परम्परा में अगग्रण्य होकर मिसाइलों का निर्माण कर रहे हैं, परमाणु शक्ति का प्रयोग कर रहे हैं। इसी के साथ ही साथ हम ‘उत्सवप्रियाः खलु मानवाः नामक उक्ति को चरितार्थ भी कर रहे हैं कि ‘अनेकता में एकता है हिंद की विशेषता’ इसी आधार पर कवि के उद्गार हैं कि बहतु मतावलम्बियों के भारत में होने पर भी यहाँ ज्ञानियों, वैज्ञानिकों और विद्वानों की कोई कमी नहीं है। इस धरा ने सम्पूर्ण विश्व को शिल्पकार, इंजीनियर, चिकित्सक, प्रबंधक, अभिनेता, अभिनेत्री और कवि प्रदान किए हैं। इसकी प्राकृतिक सुषमा अद्भुत है। इस तरह इन पद्यों में कवि ने भारत के सर्वाधिक महत्त्व को उजागर करने का प्रयास किया है।

पाठ में पर्वो और उत्सवों की चर्चा की गई है ये समानार्थक होते हुए भी भिन्न हैं। पर्व एक निश्चित तिथि पर ही मनाए जाते हैं, जैसे – होली, दीपावली, स्वतन्त्रता दिवस, गणतंत्र दिवस इत्यादि। परन्तु उत्सव व्यक्ति विशेष के उद्गार एवं आहाद के द्योतक हैं। किसी के घर सतानोत्पत्ति उत्सव का रूप ग्रहण कर लेती है तो किसी को सेवाकार्य में प्रोन्नति प्राप्त कर लेना, यहाँ तक कि बिछुड़े हुए बंधु-बांधवों से अचानक मिलना भी किसी उत्सव से कम नहीं होता है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

मूलपाठः

सुपूर्ण सदैववास्ति खाद्यान्नभाण्डं नदीनां जलं यत्र पीयूषतुल्यम।
इयं स्वर्णवद् भाति शस्यैधरेयं क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः ॥1॥

त्रिशुलाग्निनागैः पृथिव्यस्वघोरैः अणूनां महाशक्तिभिः पूरितेयम्।
सदा राष्ट्ररक्षारतानां धरेयम् क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः ॥2॥

इय वीरभोग्या तथा कर्मसेव्या जगद्वन्दनीया च भूः देवगेया।
सदा पर्वणामुत्सवानां धरेयं क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः ॥3॥

इदं ज्ञानिना चैव वैज्ञानिकानां विपश्चिज्जनानामियं संस्कृतानाम्।
बहूनां मतानां जनानां धरेयं क्षितौ राजतै भारतस्वर्णभूमिः ॥4॥

इयं शिल्पिनां यन्त्रविद्याधराणां भिषक्शास्त्रिणां भूः प्रबन्धे युतानाम्।
नटानां नटीना कवीनां धरेयं क्षितौ राजतै भारतस्वर्णभूमिः ॥5॥

वने दिग्गजानां तथा केशरीणां तटीनामियं वर्तते भूधराणाम्।
शिखीनां शुकानां पिकानां धरेयं क्षितौ राजतै भारतस्वर्णभूमिः ॥6॥

अन्वयः
1. इयम् धरा खाद्यान्नभाण्डम् सुपूर्णम् अस्ति यत्र नदीनाम् जलम् पीयूषतुल्यम् (अस्ति), इयम् शस्यैः स्वर्णवत भाति, इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षितौ रजते।

2. इयम् घोरै-त्रिशूल-अग्नि-नागैः पृथिवी अस्त्रैः राष्ट्ररक्षारतानाम् अणूनाम् महाशक्तिभिः पूरिता (अस्ति), इयम् भारतस्वर्णभूमिः सदा क्षितौ राजतै।

3. इयम् वीरभोग्या कर्मसेव्या तथा जगत वन्दनीया देवगेयाः च भूः (अस्ति), पर्वणामुत्सवानाम् इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षिती राजते।

4. इयम् धरा संस्कृतानाम् विपश्चिज्जनानाम् ज्ञानिनाम् वैज्ञानिकानाम् च एव, इयम् बहूनाम मतानाम जनानाम् भारतस्वर्णभूमि क्षितौ राजते।

5. इयम् धरा नटानाम् नटीनाम् कवीनाम् शिल्पिनाम् यन्त्रविद्या-धराणाम् भिशक्शास्त्रिणाम् भूः प्रबन्धे युतानाम् इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षितौ राजते।

6. इयम् धरा वने दिग्गजानाम् केसरीणाम् तथा भूधराणाम् तटिनाम् शिखीनाम् शुकानाम् पिकानाम् इयम् भारतस्वर्णभूमिः क्षितौ राजते।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

सन्धिविच्छेदः
खाद्यान्न = खाद्य + अन्न।
शस्यैधरेयम् = शस्यैः + धरा + इयम्।
त्रिशूलाग्नि = त्रिशूल + अग्नि।
पृथिव्यस्वघोरै = पृथिवी + अस्त्रघोरै।
पूरितेयम् = पूरिता + इयम्।
धरेयम् = धर + इयम्।
विपश्चिज्जनानामियम् = विपश्चित + जनानाम् + इयम्।
दिग्गजानाम् = दिक् + गजानाम्।

संयोग:
पर्वणामुत्सवानाम् = पर्वणाम् + उत्सवानाम्।
तटीनामियम् = तटीनाम् + इयम्।

पदार्थबोध:
भाण्डम् = भण्डार (प्रचुरता)।
पीयूषतुल्यम् = अमृत समान (सुधातुल्यम्)।
स्वर्णवन = सोने जैसा (काञ्चनमिव)।
भाति = सुशोभित हो रही है (शोभते)।
क्षिती – पृथ्वी पर (धरायाम्)।
धरेयम् – यह धरती (इयं वसुधा)।
राजते = सुशोभित है (सुशोभते)।
त्रिशूलाग्निनागैः = त्रिशूल-अग्नि-नाग-पृथ्वी-आकाश पाँच मिसाइलों के नाम हैं (एतानि महास्त्राणि सन्ति)।
पर्वणामुत्सवानाम् = पूर्वो और उत्सवों की (शुभ-अवसराणाम्)।
विपश्चिज्जनानाम् = विद्वानों की (विदुषाम्)।
यन्त्रविद्याधराणाम् = यन्त्र विद्या जानने वालों की (यन्त्रविद्या जानताानाम् जानानम)।
प्रबंधे युतानाम् = प्रबंधकों की (प्रबन्धकानाम्)।
भूधराणाम् = पहाड़ों की (पर्वतानाम्)।
नटीनाम् = नदियों की (नदीनाम्)।
केसरीणाम् = शेरों की (सिंहानाम्)।
दिग्गजानाम् = हाथियों की (हस्तीनाम्)।
शिखीनाम् = मोरों की (मयूराणाम्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः

सरलार्थ-
1. यह धरती खाद्यान्न भण्डारों से परिपूर्ण है, जहाँ की नदियों का पानी अमृत के समान है, सोने के समान चमक वाली यह भारतभूमि धरती पर राज करती है, सुशोभित है।

2. यह स्वर्णभूमि भारत भूमि देश रक्षा में लगे त्रिशूल, अग्नि, नाग, पृथ्वी और आकाश मिसाइलों व परमाणु शक्तियों से संपन्न है, ऐसी यह धरती संपूर्ण पृथ्वी पर राज करती है।

3. यह वीर भोग्या व कर्मसेव्या है, जगत् वन्दनीय है, इसका (यशोगान) देवता भी करते हैं। ऐसी भारत स्वर्ण भूमि अनेक पर्वो उत्सवों की भूमि सदा धरती पर राज करती है।

4. यह धरती संस्कृत विद्वानों, ज्ञानियों, वैज्ञानिकों की भूमि है। अनेक धर्मावलम्बी लोगों की यह भारत स्वर्णभूमि संपूर्ण विश्व पर राज करती है।

5. यह धरती कवियों अभिनेता-अभिनेत्रियों, डॉक्टर-इंजीनियरों, शिल्पियों, मशीन के जानकारों, भूमि प्रबंधकों की भूमि है। यह भारत स्वर्णभूमि संपूर्ण धरती पर सदा विराजती है।

6. यह वसुंधरा जंगल में हाथियों, सिंहों, नदियों, पर्वतों की भूमि है। मोर, तोते, कोयल आदि से शोभित यह भारतभूमि सदा पृथ्वी पर शोभित है।

भावार्थ-
पाठ का केंद्रीय भाव भारत की चहुंमुखी प्रगति का वर्णन करता है।

क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Summary

क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः पाठ-परिचयः

संस्कृत के मूर्धन्य विज्ञान कवि कृष्णचन्द्र त्रिपाठी की रचना से संकलित श्लोकों में देश के गौरव का गुणगान, यशोगान किया गया। अनाज, कला, प्रौद्योगिकी, वन संपदा, सामरिक शक्ति, परमाणु-शक्ति सम्पन्नता का वर्णन किया गया है। छात्र इन श्लोकों को गाएँ और देश की ताकत का अनुभव करें, इसलिए यह संकलन किया गया है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 13 क्षितौ राजते भारतस्वर्णभूमिः Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

अभ्यासः

प्रश्न 1.
उच्चारणं कुरुत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः - 1
उत्तरम्:
शिक्षकसहायतया छात्राः शुद्धम् उच्चारणं कुर्युः।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु पदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं वचनं च लिखत-

पदानिविभक्तिःवचनम्
यथा- भ्रमणायचतुर्थीएकवचनम्
वस्तूनि
प्लास्टिकेन
विकीर्णानि
मसिर्यष्ट्या
स्यूतकेषु
काष्ठपीठे
पृथिव्याम्

उत्तरम्:

पदानिविभक्तिःवचनम्
यथा- भ्रमणायचतुर्थीएकवचनम्
वस्तूनिप्रथमा, द्वितीया चबहुवचनम्
प्लास्टिकेनतृतीयाएकवचनम्
विकीर्णानिप्रथमा, द्वितीया चबहुवचनम्
मसिर्यष्ट्यातृतीयाएकवचनम्
स्यूतकेषुसप्तमीबहुवचनम्
काष्ठपीठेसप्तमीएकवचनम्
पृथिव्याम्सप्तमीएकवचनम्

प्रश्न 3.
एकपदेन उत्तरत-
(क) मसियष्टी-जलकूपी-प्रभृतिनि वस्तूनि केन पदार्थेन निर्मितानि?
उत्तरम्:
प्लास्टिकेन।

(ख) उपवनस्य द्वारे कानि क्षिप्तानि सन्ति?
उत्तरम्:
प्लास्टिकस्यूतकानि।

(ग) मृत्तिकायां किं वस्तु न कदापि विनश्यति?
उत्तरम्:
प्लास्टिकम्।

(घ) अस्माकं प्रयासः कस्य रक्षणे अपेक्षितः?
उत्तरम्:
पर्यावरणस्य।

प्रश्न 4.
प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
(क) चेनम्मायाः सविधे कानि वस्तूनि आसन्?
उत्तरम्:
चेनम्मायाः सविधे कङ्कतम्, कुण्डलम्, केशबन्धः, घटिपट्टिका, कङ्कणम् इति वस्तूनि आसन्।

(ख) पूर्वं प्राय: केन पदार्थेन निर्मितानि वस्तूनि प्राप्यन्ते स्म?
उत्तरम्:
पूर्व प्रायः कासेन, चर्मणा, लौहेन, लाक्षया, मृत्तिकया, काष्ठेन वा पदार्थेन निर्मितानि वस्तूनि प्राप्यन्ते स्म।

(ग) कानि कानि वस्तूनि पर्यावरणं दूषयन्ति?
उत्तरम्:
प्लास्टिक निर्मितानि सर्वाणि वस्तूनि पर्यावरणं दूषयन्ति।

(घ) प्लास्टिकस्य मृत्तिकायां लयाभावात् किं भवति?
उत्तरम्:
प्लास्टिकस्य मृत्तिकायां लयाभावात् पर्यावरणस्य क्षतिः भवति।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

प्रश्न 5.
अधोलिखितानां पदानां लकारं पुरुषं वचनञ्च लिखत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः - 2
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः - 3

प्रश्न 6.
मञ्जूषातः अङ्कानां कृते पदानि चिनुत-
चतुःपञ्चाशत्, सप्तषष्टिः, द्वासप्ततिः, षडशीतिः, चतुर्नवतिः, सप्तनवतिः, पञ्चसप्ततिः, अष्टानवतिः
67 – ________
86 – ________
98 – ________
97 – ________
54 – ________
72 – ________
94 – ________
75 – ________
उत्तरम्:
67 – सप्तषष्टिः
86 – षडशीतिः
98 – अष्टानवतिः
97 – सप्तनवतिः
54 – चतुःपञ्चाशत्
72 – द्वासप्ततिः
94 – चतुर्नवतिः
75 – पञ्चसप्ततिः

योग्यता-विस्तारः

संस्कृत में अकरान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द के रूप प्राप्त नहीं होते हैं। लेकिन लड़कियों के अकारान्त नाम होते हैं। इनके उदाहरण हैं-परमिन्दर, रोजलिन, कचनार आदि। यहाँ प्रश्न उठता है कि किस रूप में इन नामों को संस्कृत में लिखा जाए। इसलिए इस पाठ में व्यञ्जनान्त (परमिन्दर्) रूप में रखा गया है। संस्कृत में इन्हें व्यञ्जनान्त (परमिन्दर् रोजलिन्, कचनार) मानकर रूप चलाये जाने चाहिए।

परियोजना-कार्यम्

चलिए, आगामी अवकाश में एक अभ्यास करते हैं। सुबह जगने से लेकर रात सोने के समय तक बाजार से आनेवाली और प्रतिदिन काम में आने वाली वस्तुओं को ध्यानपूर्वक देखें और इनकी एक सूची बनाएँ। उनके लिए संस्कृत में क्या प्रयोग होता है यह जानने का प्रयास करें। सूची में हर वस्तु के नाम के आगे यह लिखें कि वह किस चीज की बनी है। इसमें प्लास्टिक की बनी हुई चीजों को छाँटकर एक जगह लिखें और यह आकलन करने का प्रयत्न करें कि प्रतिदिन हम कितनी मात्रा में प्लास्टिक का उपयोग करते हैं।

संस्कृत में वाक्य में पहले ‘अपि’ लगाने से वाक्य प्रश्न वाचक हो जाता है। जैसे-अपि प्रविशामः? क्या हम भीतर चलें?

धातु-संयुक्त तुमुन् प्रत्यय के अनुस्वार का लोप करके उसके आगे कामा/कामः जोड़ने से अमुक कार्य करना चाहने वाली/चाहने वाला यह मुहावरेदार प्रयोग होता है। जैसे-गन्तुकामा, वक्तुकामा, कर्तुकामः इत्यादि। इस प्रक्रिया के आधार पर नीचे लिखे वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद करें-
(क) राम क्या कहना चाहता है? – अपि रामः वक्तुकाम:?

(ख) क्रिस्तीना कहाँ जाना चाहती है? – क्रिस्तीना कुत्र गन्तुकामा?

(ग) वह करना क्या चाहता है? – सः किं कर्तुकामः?

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

मूलपाठः

(काश्चन बालिकाः भ्रमणाय निर्गताः परस्परमालपन्ति)

रिपञ्ची – परमिन्दर! परमिन्दर! एहि आगच्छ, उपवनं प्रविशामः।

परमिन्दर् – अरे! उपवनस्य द्वारे एव प्लास्टिकस्यूतकानि क्षिप्तानि इतस्ततः विकीर्णानि।

कचनार् – जनाः प्रमादं कुर्वन्ति। प्लास्टिकपुटकेषु खाद्यवस्तूनि गृहीत्वा भक्षयति, परं तानि पुटकानि मार्गे यत्र कुत्रापि क्षिपन्ति।

रोजलिन् – महती इयं समस्या। अपि प्रविशामः?

रिपञ्ची – अस्तु प्रविशामः। (सर्वाः उपवने प्रविशन्तिा)

कचनार् – कुत्र उपविशामः?

रिपञ्ची – अस्मिन् काष्ठपीठं पविशामः। (सर्वाः उपविशन्ति)

रिपञ्ची – अपि पश्यथ, ध्यं यत्रोपविष्टाः तत्र कानि वस्तूनि सन्ति?

परमिन्दर् – आम्। आम्। गहनि वस्तूनि परितो विकीर्णानि।

कचनार् – यथा स्यूतः, जलपी, कनकम् इत्यादीनि।

रोजलिन् – हला, आत्मानम पाया।

चेनम्मा – आम्। आम्। पश्या: सविधे कङ्कतम्, कुट्का , बेशबन्धः, घटिपट्टिका, कङ्कम इत्यादीनि सर्वाणि विराजन्ते। किमसि वक्तुकामा?

रिपञ्ची – इदं ध्यातव्यं यद् एतानि सर्वाणि वस्तूनि प्रायः प्लास्टिकेन निर्मित नि सन्ति।

कचनार – पूर्वं तु प्रायः कार्पासेन, चर्मणा, लौहेन, लाक्षया, मृत्तिकया काष्ठेन वा निर्मितानि वस्तूनि एव प्राप्यन्ते स्म। अधुना तत् स्थाने प्लास्टिक-निर्मितानि वस्तूनि परितः विकीर्णानि सन्ति। एतानि अल्पमूल्यानि अपि सन्ति।

चेनम्मा – अहो! कलमस्तु विस्मृतः। कोऽपि एतत अनुमातुं शक्नोति यत् एकस्मिन् कलमे कति मसियष्टयः प्रयुज्यन्ते।

परमिन्दर् – अनुमीयते यत् प्रत्येक छात्रा प्रतिसप्ताह स्वकलमे एका मसियष्टिं पूरयति। तात्पर्यम् इदमस्ति यत् एकस्मिन्नेव वर्षे न्यूनान्यून प्रायः पञ्चाशत् मसियष्टयः तया प्रयुक्ताः भवन्ति।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

चेनम्मा – परं किं वयम् एकस्मिन् वर्षे एकस्यैव कलमस्य प्रयोगं कुर्मः?

सामूहिकस्वरः – नहि, नहि। वर्षे तु प्रायशः बहवः कलमा: विलुप्यन्ते।

रिपञ्ची – एका छात्रा त्रिषु मासेषु एकं कलम क्रीणाति। अर्थात् एकस्मिन् वर्षे चतुरः कलमान् क्रीणाति।

रोजलिन् – अपरं च कलमेन सह मसियष्टिः अपि प्लास्टिकावरणे समावेश्यते। तर्हि आहत्य प्रतिवर्षम् एका छात्रा प्रायः पञ्चाशन्मसियष्टीनां चतुर्भिः कलमैः

चतुःपञ्चाशद्धिः आवरणैः प्रयोगं करोति।

कचनार् – भवतु, बहुधा प्रयुक्तस्य प्लास्टिकस्य दूरगामिनः घातकाः परिणामाः वयं न द्रष्टुं शक्नुमः। प्लास्टिकं कदापि न गलति, न च अपक्षीयते। यथा-अन्यानि

वस्तूनि विनश्य मृत्तिकायां विलीयन्ते।

चेनम्मा – प्लास्टिकस्य मृत्तिकायां लयाभावात् अस्माकं पर्यावरणस्य कृते महती क्षतिः भवति।

रिपञ्ची – एकेन पदार्थेन अपरः पदार्थः सृज्यते, अथवा विनष्टं वस्तु मृत्तिकायां मिलति। परं प्लास्टिके इयं प्रक्रिया असम्भवा एव।

परमिन्दर् – कल्पयतु, यदि शतं वर्षाणि यावत् प्लास्टिक-निर्मिताना पदार्थानां निर्माणप्रक्रिया पृथिव्यां प्रचलिष्यति तर्हि किं स्यात? (सर्वाः सखेदं विमृशन्ति।)

रोजलिन् – अत्र विषादेन किम्? सर्वप्रथमं तु शिक्षकाणां सहयोगेन प्लास्टिकस्य विविधपक्षाः विचारणीयाः। अस्माकं प्रयासोऽपि पर्यावरणस्य रक्षणे अपेक्षितः।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

सन्धिविच्छेदः
काश्चन = काः + चन।
इतस्ततः = इतः + ततः।
कुत्रापि = कुत्र + अपि।
यत्रोपविष्टाः = यत्र + उपविष्टाः।
परितो विकीर्णानि = परितः + विकीर्णानि।
इत्यादीनि = इति + आदीनि।
यद् एतानि = यत् + एतानि।
कलमस्तु = कलमः + तु।
कोऽपि = कः + अपि।
प्रत्येकम् = प्रति + एकम्।
एकस्मिन्नेव = एकस्मिन् + एव।
न्यूना-न्यूनम् = न्यूनात् + न्यूनम्।
एकस्यैव = एकस्य + एव।
कदापि = कदा + अपि।
लयाभावात् = लय + अभावात्।
प्रयासोऽपि = प्रयास: + अपि।

संयोगः
परस्परमालपन्ति = परस्परम् + आलपन्ति।
आत्मानमपि = आत्यानम् अपि।
किमसि = किम् असि।
इदमस्ति = इदम् + अस्ति।

पदार्थबोध:
काश्चन = कुछ (स्त्री.) (काश्चित्)।
आलपन्ति = बातें कर रही हैं (चर्चपन्ति)।
प्लास्टिक स्थतानि = प्लास्टिक के थैलियाँ/पॉलीथीन।
क्षिप्तानि = फेंकी हुई हैं (विकीर्णानि)।
पुटकानि = छोटी थैलियाँ (पाउच) (लघुस्यूतानि)।
काष्ठपीठे = बेंच पर (काष्टमञ्चे)।
जलकूपी – पानी की बोतल (वारिकूपी)।
हला = सखी! (आलि!)।
कङ्कतम् = कंघा (केशप्रसाधनी)।
केशबन्ध = हेयर बैंड (अलकबन्धः)।
घटिपट्टिका = घड़ी की बैल्ट (घटिबन्धिनी)।
कार्पासेन = कपास से (तूलेन)।
लाक्षया = लाख से (लाक्षातत्त्वेन)।
कलमः = लेखनी, पैन (लेखनी)।
परितः = चारों तरफ (सर्वतः)।
मसियष्य्यः = रिफिल (मसिवर्तिकाः)।
न्यूनान्यूनम् = कम-से-कम (अल्पादल्पम्)।
प्रायशः = अधिकांशतः (अधिकांशतः)।
आहत्य = कुल मिलाकर (योजयित्वा)।
विलीयन्ते = लुप्त हो जाते हैं (विलुप्यन्ते)।
अपक्षीयते = नष्ट हो जाता है (नश्यते)।
लयाभावात् = लय/नष्ट न होने के कारण (विलीनाभावात्)।
सुज्यते = बनाया जाता है (निर्दीयते)।
कल्पयतु = कल्पना कीजिए (अनुमीयताम्)।
प्रयासः = कोशिश (प्रयत्नः)।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

सरलार्थः
(कुछ बालिकाएँ घूमने के लिए निकली हुई परस्पर वार्तालाप कर रही हैं।)

रिपञ्ची – परमिन्दर्! परमिन्दर! यहाँ आओ, उद्यान में प्रवेश करते हैं।

परमिन्दर् – अरे! बगीचे के द्वार पर ही फैकी गई प्लास्टिक की थैलियाँ इधर-उधर बिखरी पड़ी हैं।

कचनार – लोग प्रमाद (लापरवाही) करते हैं। प्लास्टिक की थैलियों में खाद्य वस्तुएँ लेकर खाते हैं, परन्तु उन (छोटी) थैलियों (पाउचों) को रास्ते में जहाँ-कहीं भी फेंक देते हैं।

रोजलिन् – बहुत बड़ी है यह समस्या। क्या हम प्रवेश करें?

रिपञ्ची – अच्छा प्रवेश करते हैं। (सभी बगीचे में प्रवेश करते हैं।)

कचनार – हम कहाँ बैठे?

रिपञ्ची – इस लकड़ी की बैंच पर बैठते हैं। (सभी बैठती हैं।)

रिपञ्ची – क्या तुम सब देख रही हो? हम जहाँ बैठे हैं वहाँ कौन-सी वस्तुएँ हैं?

परमिन्दर् – हाँ, हाँ। बहुत वस्तुएँ चारों तरफ फैली पड़ी हैं।

कचनार – जैसे थैलियाँ, पानी की बोतल, गेंद आदि।

रोजलिन् – सखी! अपना भी देखो।

चेनम्मा – हाँ। हाँ। देख ही रही हूँ। मेरे पास कंघा, कण्डल, हेयर बैंड, घड़ी का पट्टा, कंगन आदि सभी स्थित हैं। क्या कहना चाहती हो?

रिपञ्ची – यह ध्यान देना चाहिए कि ये सारी वस्तुएँ अधिकांशतः प्लास्टिक से बनती हैं।

कचनार् – पहले तो प्रायः कपास से, चमड़े, लोहे से, लाख से, मिट्टी से या लकड़ी से बनी हुई वस्तुएँ ही मिलती थीं। अब उसके स्थान पर प्लास्टिक से बनी वस्तुएँ चारों ओर बिखरी हुई हैं। ये कम कीमत की भी हैं।

चेनम्मा – अरे! कलम को तो भूल ही गई। कोई यह अनुमान कर सकता है कि एक कलम (पैन) में कितने रिफिल प्रयोग में लाए जाते हैं?

परमिन्दर् – अनुमान है कि प्रत्येक छान्ना प्रति सप्ताह अपनी कलम में एक (नया) रिफिल डालती है। तात्पर्य यह है कि एक ही वर्ष में वह कम-से-कम पचास रिफिल प्रयोग में लाती है।

चेनम्मा – परन्तु क्या हम एक वर्ष में एक ही कलम का प्रयोग करते हैं?

सामूहिक स्वर – नहीं, नहीं। वर्ष में तो प्रायः अनेक कलम विलुप्त हो जाती हैं।

रिपञ्ची – एक छात्रा तीन महीनों में एक पैन (कलम) खरीदती है। अर्थात् एक वर्ष में चार कलम खरीदती है।

रोजलिन् – और दूसरे कलम के साथ रिफिल भी प्लास्टिक के कवर में डाली जाती है। तो जोड़कर प्रतिवर्ष एक छात्रा प्रायः पचास रिफिल, चार कलम और चौवन कवरों का प्रयोग करती है।

कचनार् – ठीक है, बहुत प्रयोग होने वाले प्लास्टिक के दूरगामी और घातक परिणामों को हम देख नहीं सकते हैं। प्लास्टिक कभी गलता नहीं है और नष्ट भी नहीं होता है। जैसे दूसरी वस्तुएँ नष्ट होकर मिट्टी में मिल जाती हैं।

चेनम्मा – प्लास्टिक का मिट्टी में विलय न होने से पर्यावरण के लिए भारी क्षति होती है।

रिपञ्ची – एक पदार्थ से दूसरा पदार्थ बनता है या नष्ट वस्तु मिट्टी में मिल जाती है। परन्तु प्लास्टिक में यह प्रक्रिया असम्भव है।

परमिन्दर – कल्पना करो, यदि सौ वर्ष तक प्लास्टिक से बने पदार्थों की निर्माण प्रक्रिया पृथ्वी पर चलेगी तो क्या होगा? (सभी खेद सहित विचार करती हैं।)

रोजलिन् – इसमें विषाद (खेद) करने से क्या? सबसे पहले तो शिक्षकों के प्रयोग से प्लास्टिक के विविध पक्षों का विचार करना चाहिए। हमारा प्रयास भी पर्यावरण की रक्षा में आवश्यक है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः

कः रक्षति कः रक्षितः Summary

कः रक्षति कः रक्षितः पाठ-परिचयः

मानवीय सभ्यता में पाषाण, ताम्र, लौह आदि युगों का अपना इतिहास है। वर्तमान युग को ‘प्लास्टिक युग’ कहना उचित होगा। प्रस्तुत पाठ पर्यावरण पर केन्द्रित है। हमारे जीवन में प्लास्टिक का इस सीमा तक प्रवेश हो चुका है कि हम इसके बिना दैनिक जीवन चलाने की कल्पना भी नहीं कर पाते जबकि प्लास्टिक पर्यावरण के लिए घातक है। प्लास्टिक के बढ़ते हुए उपयोग पर प्रश्नचिह्न लगाते हुए इस पाठ में पर्यावरण तथा प्रदूषण की समस्या के प्रति संवेदनशील समझ विकसित करने का प्रयास किया गया है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितः Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले

अभ्यासः

प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
(क) महाराष्ट्रस्य प्रथमा महिला शिक्षिका का आसीत्?
उत्तरम्:
महाराष्ट्रस्य प्रथमा महिला शिक्षिका ‘सावित्री बाई फुले’ आसीत्।

(ख) कस्य समुदायस्य’बालिकानां कृते सावित्री अपरं विद्यालय प्रारब्धवती?
उत्तरम्:
अस्पृष्टस्य समुदायस्य बालिकानां कृते सावित्री अपरं विद्यालयं प्रारब्धवती।

(ग) कीदृशीनां कुरीतीनां सावित्री विरोधम् अकरोत्।
उत्तरम्:
सामाजिक कुरीतीनां सावित्री विरोधम् अकरोत्।

(घ) किमर्थं शीर्णवस्त्रावृता: नार्यः कूपात् जलं ग्रहीतुं वारिताः?
उत्तरम्:
निम्नवर्गत्वात् शीर्णवस्त्रावृताः नार्यः कृपात् जलं ग्रहीतुं वारिताः।

(ङ) सावित्र्याः मृत्युः कथम् अभवत्?
उत्तरम्:
सावित्र्याः मृत्यु असाध्यरोगेण अभवत्।

(च) तस्याः द्वयोः काव्यसङ्कलनयोः नामनी के?
उत्तरम्:
तस्याः द्वयोः काव्यसङ्कलनयोः नामनी
1. काव्य फुले
2. सुबोधरलाकरः च।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले

प्रश्न 2.
अधोलिखितानि पदानि आधृत्य वाक्यानि रचयत-
स्वकीयम् – __________
सविनोदम् – __________
सक्रिया – __________
प्रदेशस्य – __________
मुखरम् – __________
सर्वथा – __________
उत्तरम्:
स्वकीयम् – (अपना) स्वकीयं कार्यं कुरु।
सविनोदम् – (हास्यपूर्वक), सः सविनोदम् आचरति।
सक्रिया – (क्रियाशीला) सा सदैव सक्रिया दृश्यते।
प्रदेशस्य – (प्रदेश की) प्रदेशस्य उन्नतिः करणीया।
मुखरम् – (स्पष्ट रूप से) सः मुखरम् एव वदति।
सर्वथा – (बिल्कुल) सः सर्वथा सत्यं वदति।

प्रश्न 3.
अधोलिखितानां पदानां विलोमपदांनि लिखत-
उपरि – ___________
आदानम् – ___________
परकीयम् – ___________
विषमता – ___________
व्यक्तिगतम् – ___________
आरोहः
उत्तरम्:
उपरि – अधः
आदानम् – प्रदानम्
परकीयम् – स्वकीयम्
विषमता – समता
व्यक्तिगतम् – सार्वजनिकम्
आरोहः – अवरोहः

प्रश्न 4.
अधोलिखितानां पदाना लिङ्ग, विभक्ति, वचन च लिखत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले - 1
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले - 2

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले

प्रश्न 5.
उदाहरणमनुसृत्य लकारपरिवर्तनं कुरुत-

वर्तमानकालःअतीतकालः
यथा- सा शिक्षिका अस्ति।सा शिक्षिका आसीत्।
(क) सा अध्यापने संलग्ना भवति।
(ख) सः त्रयोदशवर्षकल्पः अस्ति।
(ग) महिला: तडागात् जलं नयन्ति।
(घ) वयं प्रतिदिनं पाठं पठामः।
(ङ) यूयं कि विद्यालयं गच्छथ?
(च) ते बालकाः विद्यालयात् गृहं गच्छन्ति।

उत्तरम्:

वर्तमानकालःअतीतकालः
यथा- सा शिक्षिका अस्ति।सा शिक्षिका आसीत्।
(क) सा अध्यापने संलग्ना भवति।सा अध्यापने संलग्ना अभवत्।
(ख) सः त्रयोदशवर्षकल्पः अस्ति।स: त्रयोवशवर्षकल्प: आसीत्।
(ग) महिला: तडागात् जलं नयन्ति।महिला: तडागात् जलम आनयन्।
(घ) वयं प्रतिदिनं पाठं पठामः।वयं प्रतिदिनं पाठं अपठाम।
(ङ) यूयं कि विद्यालयं गच्छथ?यूयं किं विद्यालयम् अगच्छत?
(च) ते बालकाः विद्यालयात् गृहं गच्छन्ति।ते बालका: विद्यालयात् गृहम् अगच्छन्।

मूलपाठः

उपरि निर्मितं चित्रं पश्यत। इदं चित्रं कस्याश्चित् पाठशालायाः वर्तते। इयं सामान्या पाठशाला नास्ति। इयमस्ति महाराष्ट्रस्य प्रथमा कन्यापाठशाला। एका शिक्षिका गृहात् पुस्तकानि आदाय चलति। मार्गे कश्चित् तस्याः उपरि धूलिं कश्चित् च प्रस्तरखण्डान् क्षिपति। परं सा स्वदृढनिश्चयात् न विचलति। स्वविद्यालये कन्याभिः सविनोदम् आलपन्ती सा अध्यापने संलग्ना भवति। तस्याः स्वकीयम् अध्ययनमपि सहैव प्रचलति। केयं महिला? अपि यूयमिमां महिला जानीथ? इयमेव महाराष्ट्रस्य प्रथमा महिला शिक्षिका सावित्री बाई फुले नामधेया।
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले - 3

जनवरी मासस्य तृतीये दिवसे 1831 तमे ख्रिस्ताब्दे महाराष्ट्रस्य नायगाँव-नाम्नि स्थाने सावित्री अजायत। तस्याः माता लक्ष्मीबाई पिता च खंडोजी इति अभिहिती। नववर्षदेशीया सा ज्योतिबा फुले महोदयेन परिणीता। सोऽपि तदानीं त्रयोदशवर्षकल्पः एव आसीत्। यतोहि सः स्त्रीशिक्षायाः प्रबलः समर्थकः आसीत् अतः सावित्र्याः मनसि स्थिता अध्ययनाभिलाषा उत्सं प्राप्तवती। इतः परं सा साग्रहम् आङ्ग्लभाषाया अपि अध्ययनं कृतवती।

1848 तमे ख्रिस्ताब्दे पुणे नगरे सावित्री ज्योतिबामहोदयेन सह कन्यानां कृते प्रदेशाय प्रथम विद्यालयम् आरभत। तदानीं सा केवल सप्तदशवर्षीया आसीत्। 1851 तमे ख्रिस्ताब्वे अस्पृश्यत्वात् तिरस्कृतस्य समुदायस्य बालिकानां कृते पृथक्तया तया अपरः विद्यालयः प्रारब्धः।

सामाजिककुरीतीनां सावित्री मुखर विरोधम् अकरोत्। विधवानां शिरोमुण्डनस्य निराकरणाय सा साक्षात् नापितैः मिलिता। फलतः केचन नापिताः अस्यां रूढी सहभागिताम् अत्यजन्। एकदा सावित्र्या मार्गे दृष्टं यत् कूपं निकषा शीर्णवस्त्रावृताः तथाकथिताः निम्नजातीयाः काश्चित् नार्यः जलं पातुं याचन्ते स्म। उच्चवर्गीयाः उपहासं कुर्वन्तः कूपात् जलोद्धरणं अवारयन्। सावित्री एतत् अपमान सोढुं नाशक्नोत्। सा ताः स्त्रियः निजगृहं नीतवती। तडागं दर्शयित्वा अकथयत् च यत् यथेष्ट जल नयत। सार्वजनिकोऽयं तडागः। अस्मात् जलग्रहणे नास्ति जातिबन्धनम्। तया मनुष्याणां समानतायाः स्वतन्त्रतायाश्च पक्षः सर्वदा सर्वथा समर्थितः।

‘महिला सेवामण्डल’ ‘शिशुहत्या प्रतिबन्धक गृह’ इत्यादीनां संस्थानां स्थापनायां फुलेवम्पत्योः अवदानम् महत्त्वपूर्णम्। सत्यशोधकमण्डलस्य गतिविधिषु अपि सावित्री अतीव सक्रिया आसीत्। अस्य मण्डलस्य उद्देश्यम् आसीत् उत्पीडिताना समुदायानां स्वाधिकारान् प्रति जागरणम् इति।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले

सावित्री अनेकाः संस्थाः प्रशासनकौशलेन सञ्चालितवती। दुर्भिक्षकाले प्लेग-काले च सा पीडितजनानाम् अश्रान्तम् अविरतं च सेवाम् अकरोत्। सहायता-सामग्री-व्यवस्थायै सर्वथा प्रयासम् अकरोत्। महारोगप्रसारकाले सेवारता सा स्वयम् असाध्यरोगेण ग्रस्ता 1897 तमे ख्रिस्ताब्बे निधनं गता।

साहित्यरचनया अपि सावित्री महीयते। तस्याः काव्यसङ्कलनद्वयं वर्तते ‘काव्यफुले’ ‘सुबोधरलाकर’ चेति। भारतदेशे महिलोत्थानस्य गहनावबोधाय सावित्रीमहोदयाया: | जीवनचरितम् अवश्यम् अध्येतव्यम्।

सन्धिविच्छेदः
कस्याश्चित् = कस्याः + चित्।
नास्ति = न + अस्ति।
कश्चित् = कः + चित्।
विद्यालये = विद्या + आलये।
सहैव = सह + एव।
केयम् = का + इयम्।
ख्रिस्ताब्दे = ख्रिस्त + अब्दे।
सोऽपि = सः + अपि।
यतोहि = यतः + हि।
अध्ययनाभिलाषा = अध्ययन + अभिलाषा।
प्राप्तवती = प्र + आप्तवती।
साग्रहम् = स + आग्रहम्।
आङ्ग्लभाषाया = अपिआङ्ग्लभाषायाः + अपि।
शिरोमुण्डनस्य = शिरः + मुण्डनस्य।
काश्चित् = काः + चित्।
जलोद्धारणम् = जल + उद्धारणम्।
नाशक्नोत् = न + अशक्नोत्।
यथेष्टम् = यथा + इष्टम्।
सार्वजनिकोऽयम् = सार्वजनिकः + अयम्।
नास्ति = न + अस्ति।
स्वतन्त्रतायाश्च = स्वतन्त्रताया: + च।
इत्यादीनाम् = इति + आदीनाम्।
स्वाधिकारान = स्व + अधिकारान।
रत्नाकरः = रत्न + आकर:।
चेति = च + इति।
महिलोत्थानस्य = महिला + उत्थानस्य।
गहनावबोधाय = गहन + अवबोधाय।
महोदया = महा + उदया।

संयोगः
इयमस्ति = इयम् अस्ति।
अध्ययनमपि = अध्ययनम् + अपि।
यूयमिमाम् = यूयम् + इमाम्।
इयमेव = इयम् + एव।

पदार्थबोध:
वर्तते = है (अस्ति, विद्यते)।
आदाय = लेकर (गृहीत्वा)।
प्रस्तरखण्डान् = पत्थर के टुकड़ों को (पाषाणखण्डान्)।
अजायन = पैदा हुई (जन्म लेभे)।
अभिहितौ = (दोनों) कहे गए हैं (कथितौ)।
परिणीता = ब्याही गई (ऊढा, विवाहिता)।
यतो हि = क्योंकि (यस्मात्)।
प्रारब्धः = आरम्भ किया (समारब्धः)।
निराकरणाय = दूर करने के लिए (निराकर्तुम्)।
नापितः = नाई (केशकर्तकः)।
रूढौ = रूढ़ि में (परम्परायाम्)।
निकषा = निकट (समीपे)।
सोढुम् = सहने में (सहनार्थम्)।
उत्पीडितानाम् = सताए हुओं का (प्रताडितानाम्)।
अश्रान्तम् = बिना थके हुए (अक्लान्तम्)।
महीयते = बढ़-चढ़कर है (विशिष्यते)।
पद्यबद्धम् = कविता के रूप में (काव्यात्मकम्)।
गहनावबोधाय = गहराई से समझने के लिए (गूढचिन्तनाय)।
निधनम् = मृत्यु को (मृत्युम्)।
अध्येतव्यम् = पढ़ना चाहिए (पठितव्यम्)।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले

सरलार्थ:
ऊपर बने हुए चित्र को देखो। यह चित्र किसी पाठशाला का है। यह साधारण पाठशाला नहीं है। यह है महाराष्ट्र की पहली कन्या पाठशाला। एक शिक्षिका घर से पुस्तकें लेकर चलती है। मार्ग में कोई उस पर धूल फेंकता है और कोई पत्थर के टुकड़े। परन्तु वह अपने दृढ़ निश्चय से नहीं हटती। अपने विद्यालय में बालिकाओं से हँसी-मजाक से बातें करती हुई वह (उन्हें) पढ़ाने में लगी रहती है। उसका अपना अध्ययन भी साथ ही चलता है। कौन है यह महिला? क्या तुम सब इस महिला को जानते हो? यह ही महाराष्ट्र की प्रथम महिला शिक्षिका है जिसका नाम ‘सावित्री बाई फुले’ है।

जनवरी महीने के तीसरे दिन सन् 1831 ईस्वी में महाराष्ट्र के नायगाँव नामक स्थान पर सावित्री जन्मी। उसकी माता का नाम लक्ष्मीबाई तथा पिता खंडोजी थे। नौ वर्ष वाली वह ज्योतिबा फुले महोदय से ब्याही गई। वे भी तब तेरह वर्ष के ही थे। क्योंकि वह स्त्रीशिक्षा के प्रबल समर्थक थे इसलिए सावित्री के मन में स्थित
अध्ययन की अभिलाषा स्रोत को पा गई। इससे पहले उसने ङ्के पूर्वक आडाला था अध्ययन भी किया।

सन् 1848 ई. में, पुणे नगर में सावित्री ने ज्योतिबा महोदय के साथ कन्याओं के लिए प्रदेश का पहला विद्यालय प्रारम्भ किया। तब वह केवल सत्रह वर्ष की थी। सन् 1851 ई. में छुआछूत से तिरस्कृत समुदाय की बालिकाओं के लिए उसने अलग से विद्यालय आरम्भ किया।

सामाजिक कुरीतियों का सावित्री ने मुखर विरोध किया। विधवाओं के सिर मुंडाने का निराकरण करने के लिए वह साक्षात् नाइयों से मिली। परिणामतः कुछ नाइयों ने इस रूढ़ि का साथ छोड़ दिया। एक बार सावित्री ने मार्ग में देखा कि कुएँ के पास फटे-पुराने कपड़े में लिपटी तथाकथित निम्न जाति की कुछ नारियाँ जल पीने के लिए माँग रही थीं। उच्च वर्ग वालों ने उपहास करते हुए कुएँ से जल निकालने के लिए रोक दिया। सावित्री यह अपमान नहीं सह सकी। वह उन स्त्रियों को अपने घर ले गई और तालाब दिखाकर कहा कि जितना चाहो उतना जल ले लो। यह तालाब सार्वजनिक है। इससे जल लेने में जाति का बन्धन नहीं है। उसने मनुष्यों की समानता व स्वतन्त्रता के पक्ष का पूरी तरह व हमेशा समर्थन किया।

‘महिला सेवा मण्डल’, ‘शिशु हत्या प्रतिबन्धक गृह’ इत्यादि संस्थाओं की स्थापना में फुले दम्पत्ति का महत्त्वपूर्ण योगदान है। सत्यशोधक मण्डल की गतिविधियों पर भी सावित्री अत्यधिक सक्रिय थी। इस मण्डल का उद्देश्य था-“सताए हुए समुदायों को अपने अधिकारों के लिए जागृत करना।”

सावित्री ने अपने प्रशासन कौशल से अनेक संस्थाओं का सञ्चालन किया। अकाल और प्लेग के समय उसने पीड़ित लोगों की बिना थके सेवा की। सहायता-सामग्री की व्यवस्था के लिए भरसक प्रयास किया। महामारी फैलने के समय सेवा में लगी हुई वह स्वयं असाध्य रोग से ग्रस्त होकर सन् 1897 ई. में स्वर्गवासी हो गई।

साहित्य रचना में भी सावित्री आगे है। उसके दो काव्य संकलन हैं-‘काव्यफुले’ और ‘सुबोध रत्नाकर’। भारत देश में महिलाओं के उत्थान की गहन जानकारी के लिए सावित्री महोदया के जीवन चरित्र का अध्ययन अवश्य करना चाहिए।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले

सावित्री बाई फुले Summary

सावित्री बाई फुले पाठ-परिचयः

भारतवर्ष में प्राचीन काल में विदुषियों का उल्लेख मिलता है। कालान्तर में एक ऐसा कलंकित काल आया जब स्त्री शिक्षा लगभग समाप्त हो गई। शिक्षा हमारा अधिकार है। हमारे समाज में कई समुदाय इससे लम्बे समय तक वञ्चित रहे हैं। उन्हें इस अधिकार को पाने के लिए लम्बा संघर्ष करना पड़ा है। लड़कियों को तो और ज्यादा अवरोध झेलना पड़ता रहा है। प्रस्तुत पाठ इस संघर्ष का नेतृत्व करने वाली सावित्री बाई फुले के योगदान पर केन्द्रित है। जब-जब स्त्री शिक्षा के इतिहास की बात होगी, तब-तब फुले जैसी नारियों को चिरकाल तक स्मरण किया जाएगा।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 11 सावित्री बाई फुले Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम्

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम् Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम्

अभ्यासः

प्रश्न 1.
अधोलिखितानि प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत-
(क) नृणां संभवे कौ क्लेशं सहेते?
उत्तरम्:
मातापितरौ।

(ख) कीदृशं जलं पिबेत्?
उत्तरम्:
वस्त्रपूतम्।

(ग) नीतिनवनीतम् पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलित?
उत्तरम्:
मनुस्मृतेः।

(घ) कीदृशीं वाचं वदेत्?
उत्तरम्:
सत्यपूताम्।

(ङ) उद्यानम् कैः निनादै: रम्यम्?
उत्तरम्:
भृङ्गैः।

(च) दुःखं किं भवति?
उत्तरम्:
परवशम्।

(छ) आत्मवशं किं भवति?
उत्तरम्:
सुखम्।

(ज) कीदृशं कर्म समाचरेत्?
उत्तरम्:
मनः पूतम्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम्

प्रश्न 2.
अधोलिखिताना प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत-
(क) पाठेऽस्मिन् सुखदु:खयों: किं लक्षणम् उक्तम्?
उत्तरम्:
पाठेऽस्मिन् सुखदुःखयोः लक्षणम् इदम् उक्तम्-सर्वपरवशं दुःखम्, सर्वम् आत्मवशं सुखम् इति।

(ख) वर्षशतैः अपि कस्य निष्कृतिः कर्तुं न शक्या?
उत्तरम्:
वर्षशतैः अपि तस्य (मातापित्रोः कष्टस्य) निष्टकृतिः कर्तुं न शक्या।

(ग) “त्रिषु तुष्टेषु तपः समाप्यते”-वाक्येऽस्मिन् त्रयः के सन्ति?
उत्तरम्:
मातापितरौ आचार्यः च त्रयः सन्ति।

(घ) अस्माभिः कीदृशं कर्म कर्तव्यम्?
उत्तरम्:
अस्माभिः अन्तरात्मनः परितोष कर्म कर्तव्यम्।

(ङ) अभिवादनशीलस्य कानि वर्धन्ते?
उत्तरम्:
अभिवादनशीलस्य आयुर्विद्या यशोबलानि वधन्ते।

(च) सर्वदा केषां प्रियं कुर्यात्?
उत्तरम्:
सर्वदा मातृपितृ-आचार्याणां प्रियं कुर्यात।

प्रश्न 3.
स्थूलपदान्यवलम्बय प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(क) वृद्धोपेसेविनः आयुर्विद्या यशो बलं न वर्धन्ते।
उत्तरम्:
कस्य आयुर्विद्या यशो बलं न वर्धन्ते।

(ख) मनुष्यः सत्यपूतां वाचं वदेत्।
उत्तरम्:
मनुष्यः कीदृशीं वाचं वदेत्?

(ग) त्रिषु तुष्टेषु सर्व तपः समाप्यते?
उत्तरम्:
त्रिषु तुष्टेषु सर्व किम् समाप्यते?

(घ) मातापितरौ नृणां सम्भवे क्लेशं सहेते।
उत्तरम्:
को नृणां सम्भवे क्लेशं सहेते?

(ङ) तयोः नित्यं प्रियं कुर्यात्।
उत्तरम्:
तयोः नित्यं किम् कुर्यात्?

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम्

प्रश्न 4.
संस्कृतभाषयां वाक्यप्रयोगं कुरुत-
(क) विद्या
उत्तरम्:
विद्या – विद्या भोगकरी यशःकरी अर्थकरी च भवति।

(ख) तपः
उत्तरम्:
तपः – मातृपितृगुरुणां सेवा एवं महत् तपः।

(ग) समाचरेत्
उत्तरम्:
समाचरेत् – सर्वदा मनसा पूतं व्यवहारं समाचरेत्।

(घ) परितोषः
उत्तरम्:
परितोषः – आत्मनः परितोषः एव सुखकरः।

(ङ) नित्यम्
उत्तरम्:
नित्यम् – मानवैः नित्यं सत्कर्म आचरितव्यम्।

प्रश्न 5.
शुद्धवाक्यानां समक्षम् आम् अशुद्धवाक्यानां समक्षं च नैव इति लिखत-
(क) अभिवादनशीलस्य किमपि न वर्धते।
उत्तरम्:
नैव।

(ख) मातापितरौ नृणां सम्भवे कष्टं सहेते।
उत्तरम्:
आम्।

(ग) आत्मवशं तु सर्वमेव दुःखमस्ति।
उत्तरम्:
नैव।

(घ) येन पितरौ आचार्यः च सन्तुष्टाः तस्य सर्वं तपः समाप्यते।
उत्तरम्:
आम्।

(ङ) मनुष्यः सदैव मनः पूतं समाचरेत्।
उत्तरम्:
आम्।

(च) मनुष्यः सदैव तदेव कर्म कुर्यात् येनान्तरात्मा तुष्यते।
उत्तरम्:
आम्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम्

प्रश्न 6.
समुचितपदने रिक्तस्थानानि पूरयत-
(क) मातापित्रे: तपसः निष्कृतिः __________ कर्तुमशक्या। (दशवरपि / षष्टिः वरपि / वर्षशतैरपि)।
(ख) नित्यं वृद्धोपसेविनः __________ वर्धन्ते। (चत्वारि / पञ्च / षट्)।
(ग) त्रिषु तुष्टेषु __________ सर्व समाप्यते। (जप: / तप / कम)।
(घ) एतत् विद्यात् __________ लक्षणं सुखदु:खयोः। (शरीरेण / समासेन / विस्तारेण)
(ङ) दृष्टिपूतम् न्यसेत् __________। (हस्तम् / पादम् / मुखम्)
(च) मनुष्यः मातापित्रो: आचार्यस्यय च सर्वदा __________ कुर्यात्। (प्रियम् / अप्रियम् / अकार्यम्)
उत्तरम्:
(क) मातापित्रेः तपसः निष्कृतिः वर्षशतैरपि कर्तुमशक्या।
(ख) नित्यं वृद्धोपसेविन: चत्वारि वर्धन्ते।
(ग) त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्व समाप्यते।
(घ) एतत् विद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः।
(ङ) दृष्टिपूतम् न्यसेत् पादम्।
(च) मनुष्यः मातापित्रोः आचार्यस्यय च सर्वदा प्रियम् कुर्यात्।

प्रश्न 7.
मञ्जूषातः चित्वा उचिताव्ययेन वाक्यपूर्ति कुरुत-
तावत्, अपि, एव, यथा, नित्यं, यादृशम्।
(क) तयोः ____________ प्रियं कुर्यात्।
(ख) ____________ कर्म करिष्यसि। तादृशं फलं प्राप्स्यसि।
(ग) वर्षशतैः ____________ निष्कृतिः न कर्तुं शक्या।
(घ) तेषु ____________ त्रिषु तुष्टेषु तपः समाप्यते।
(ङ) ____________ राजा तथा प्रजा।
(च) यावत् सफलः न भवति ____________ परिश्रमं कुरु।
उत्तरम्:
(क) तयोः नित्यं प्रियं कुर्यात्।
(ख) यादृशं कर्म करिष्यसि। तादृशं फलं प्राप्स्यसि।
(ग) वर्षशतैः अपि निष्कृतिः न कर्तु शक्या।
(घ) तेषु एव त्रिषु तुष्टेषु तपः समाप्यते।
(ङ) यथा राजा तथा प्रजा।
(च) यावत् सफलः न भवति तावत् परिश्रमं कुरु।

योग्यता-विस्तारः

भावविस्तारः संस्कृत वाङ्मय में जीवनोपयोगी कर्तव्य-पालन का निर्देश सुवचनों एवं नीतिसंबंधी श्लोकों के माध्यम से उपस्थापित किये गए हैं। उन्हें खोलने वालों की आवश्यकता है। जीवन-पथ पर चलते हुए जब ‘क्या करें, क्या न करें’ की स्थिति उत्पन्न होती है, तब संस्कृत के ये अनमोल वचन हमारा मार्ग प्रशस्त करते हैं। नीतिशतक, विदुरनीति, चाणक्यनीतिदर्पण आदि ऐसे ही महान् ग्रन्थ हैं जिनमें श्लोकों का विशाल भण्डार है।
कुछ समानान्तर श्लोके

कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषाऽपि चतुर्विधम्। प्रसादयति लोकं यस्त लोको नु प्रसीदति॥
सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्। प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः॥

प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः। तस्मात्तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता।
यस्मिन् देशे न सम्मानो न प्रीतिर्न च बान्धवाः। न च विद्यागमः कश्चित् न तत्र दिवस वसेत्।

व्याकरणम् :
1. संधि की आवृत्ति
शिष्टाचारः – शिष्ट + आचारः
वृद्धोपसेविन – वृद्धः + उपसेविनः
आयुर्विद्या – आयुः + विद्या
यशो बलम् – यशः + बलम्
वर्षशतैरपि – वर्षशतैः + अपि
तयोर्नित्यं – तयोः + नित्यम्
कुर्यादाचार्यस्य – कुर्यात् + आचार्यस्य
तेष्वेव – तेषु + एव
सर्वमात्मवशम् – सर्वम् + आत्मवशम्
कुर्वतोऽस्य – कुर्वतः + अस्य
परितोषोऽन्तरात्मनः = परितोषः + अन्तरात्मनः
ववेद्वाचम् = वदेत् + वाचम

2. विधिलिङ् के विविध प्रयोग – (किसी भी काम को) करना चाहिए, इस अर्थ में विधिलिङ् का प्रयोग होता है। पाठ में आए कुछ शब्दों के प्रयोग अधोलिखित हैं-
स्यात् – (अस् धातु)
पिबेत् – (पा धातु)
वर्जयेत् – (व धातु)
वदेत् – (वद् धातु)

महान्तं प्राप्य सदबुद्धा
सत्यजेन्न लघुजनम्।
यत्रास्ति सूचिका कार्य
कृपाणाः किं करिष्यति।

सौहार्द प्रकृतेः शोभा
विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चित् निरर्थकम्।
अवश्स्वेत् धावने वीरः भारस्य वहने खरः॥

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम्

ये श्लोक भी इसी बात की पुष्टि करते हैं कि संसार में कोई भी छोटा या बड़ा नहीं है। संसार की क्रियाशीलता, गीतशीलता में सभी का अपना-अपना महत्त्व है सभी के अपने-अपने कार्य हैं, अपना-अपना योगदान है, अतः हमें न तो किसी कार्य को छोटा या बड़ा, तुच्छ या महान् समझना चाहिए और न ही किसी प्राणी को आपस में मिल जुल कर सौहार्दपूर्ण तरीके से जीवन यापन से ही प्रकृति का सौन्दर्य है। विभिन्न प्राणियों से संबंधित निम्नलिखित श्लोकों को भी पढ़िए और रसास्वादन कीजिए-

इन्द्रियाणि च संयम्य बकवत् पण्डितो नरः।
देशकालबलं ज्ञात्वा सर्वकार्याणि साधयेत्॥

काकचेष्टः बकध्यानी शनोनिद्रः तथैव च।
अल्पाहारः गृहत्यागः विद्यार्थी पञ्चलक्षणम्॥

स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजङ्गमः।
हसन्नपि नृपो हन्ति, मानयन्नपि दुर्जनः।।

प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो,
देवोऽपि त लयितुं न शक्तः।
तस्मान शोचामि न विस्मयो मे
पदस्मदीयं नहि तत्परेषाम्॥

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥

वस्तुतः मित्रों के बिना कोई भी जीना पसन्द नहीं करता, चाहे उसके पास बाकी सभी अच्छी चीजें क्यों न हों। अतः हमें सभी के साथ मिलजुल कर अपने आस-पास के वातावरण की सुरक्षा और सुन्दरता में सदैव सहयोग करना चाहिए।

अकिञ्चनस्य, दान्तस्य, शान्तस्य समचेतसः।
मया सन्तुष्टमानसः, सर्वाः सुखमयाः दिशः॥

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम्

मूलपाठः

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ॥1॥

यं मातापितरौ क्लेशं सहेते सम्भवे नृणाम्।
न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि ॥2॥

तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा।
तेष्वेव त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्व समाप्यते ॥3॥

सर्व परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम्।
एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥4॥

यत्कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात्परितोषोऽन्तरात्मनः।
तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत् ॥5॥

दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनः पूतं समाचरेत् ॥6॥

अन्वयः
1. तस्य अभिवादनशीलस्य नित्यम् वृद्धोपसेविनः (च) चत्वारि आयुः विद्या यशः बलम् (च) वर्धन्ते।

2. नृणाम् सम्भवे मातापितरौ यम् क्लेशम् सहेते तस्य निष्कृतिः वर्षशतैः अपि कर्तुम् न शक्या।

3. नित्यम् तयोः (मातापित्रो:) आचार्यस्य च सर्वदा प्रियम् कुर्यात्। तेषु त्रिषु तुष्टेषु एव सर्वम् तपः समाप्यते।

4 सर्वम् दुःखम् परवशम् (भवति) सर्वम् सुखम् आत्मवशम् (भवति)। एतत् समासेन सुखदुःखयोः लक्षणम् विद्यात्।

5. यत् कर्म कुर्वतः अस्य अन्तरात्मनः परितोष: स्यात्। प्रयत्नेन तत् (कर्म) कुर्वीत विपरीतम् तु वर्जयेत्।

6. दृष्टिपूतम् पादम् न्यसेत्, वस्त्रपूतम् जलम् पिबेत्। सत्यपूताम् वाचम् वदेत्, मनःपूतम् समाचरेत्।।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम्

सन्धिविच्छेदः
वृद्धोपसेविन = वृद्ध + उपसेविनः।
आयुर्विद्या = आयु: + विद्या।
यशो बलम् = यशः + बलम्।
निष्कृतिः = निः + कृतिः।
वर्षशतैरपि = वर्षशतै: + अपि।
तयोर्नित्यम् = तयो: + नित्यम्।
कुर्यावाचार्यस्य = कुर्यात् + आचार्यस्य।
तेष्वेव = तेषु + एव।
एतद्विद्यात = एतत् + विद्यात्।
कुर्वतोऽस्य = कुर्वतः + अस्या
परितोषोऽन्तरात्मनः = परितोष: + अन्त: + आत्मनः।
ववेद्वाचम् = वदेत् + वाचम्।
समाचरेत = सम + आचरेत्।

संयोगः
सर्वमात्मवशम् = सर्वम् + आत्मवशम्।

पदार्थबोध:
वृद्धोपसेविन = बुजुर्गों की सेवा करने वाले का (वृद्ध-सेवारतस्य)।
अभिवादनशीलस्य = नमस्कार करने के स्वभाव वाले का (नमस्कुर्वतः जनस्य)।
नृणाम् = मानवों का (मानवानाम्)।
सम्भवे = जन्म में (जन्मनि)।
परितोषः = खुशी (सन्तुष्टिः)।
अन्तरात्मनः = मन का (हृदयस्य, मनस)।
कुर्वीत = करना चाहिए (करणीयम्)।
न्यसेत् = रखना चाहिए (तिष्ठेत्)।
समासेन = संक्षेप में (संक्षेपेण)।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम्

सरलार्थ-
1. नमस्कार करने के स्वभाव वाले का और बुजुर्गों की सेवा करने के गुण वाले उस (व्यक्ति) की ये चार चीजें-उम्र, विद्या, यश और बल बढ़ते हैं।

2. मानवों के जन्म में माँ-बाप जो कष्ट झेलते हैं उसका निस्तार सैकड़ों वर्षों से भी नहीं किया जा सकता।

3. प्रतिदिन उन माता-पिता और गुरु के लिए प्रिय करें। उन तीनों के प्रसन्न होने पर सारी तपस्याएं समाप्त हो जाती हैं अर्थात् सफल होती हैं।

4. सब दुःख पराधीनता में और सब सुख स्वाधीनता में हैं। संक्षेप में सुख-दुःख का यही लक्षण समझना चाहिए, समझें।

5. जो कार्य करने से इस अंतरात्मा की प्रसन्नता हो, उसे प्रयासपूर्वक करना चाहिए और प्रतिकूल कार्यों का त्याग करना चाहिए।

6. नज़रों से देखकर (ज़मीन पर) पैर रखें, शुद्ध वस्त्र से छना हुए शुद्ध जल पीयें, सच बात बोलें और शुद्ध मन से आचरण करें।

भावार्थ-
मानव को सदाचार का पालन करना, माता-पिता-अध्यापक की खुशी का ध्यान करना और सुखः दुःखादि के बारे में सतर्कतापूर्ण होना चाहिए।

नीतिनवनीतम् Summary

नीतिनवनीतम् पाठ-परिचयः

यह पाठ ‘मनुस्मृति’ के कुछ श्लोकों का संकलन है। मुख्यतः सदाचार का वर्णन है। माँ-बाप और गुरुजनों की सेवा करने वाले विनीत मानव को मिलने वाले लाभा का वर्णन है। सुख-दुख में समभाव रखना, स्वयं को खुश करने वाले कार्य करना और विपरीत कार्यों से दूर रहना, विचार-विमर्शपूर्वक सच्चाई की राह चलना इत्यादि सदाचारों का जिक्र किया गया है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 10 नीतिनवनीतम् Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

अभ्यासः

प्रश्न 1.
उच्चारणं कुरुत-
सुप्रभातम्                महत्त्वाधायिनी                        पर्वपरम्पराभिः
चतुर्विंशतिः              द्विसप्ततितमे                          वंशवृक्षनिर्मितानाम्
सप्तभगिन्यः             प्राकृतिकसम्पद्भिः                   वंशोद्योगोऽयम्
गुणगौरवदृष्ट्या         पुष्पस्तबकसदृशानि                 अन्ताराष्ट्रियख्यातिम्
उत्तरम्:
शिक्षकसहायतया स्वयमेव कुर्युः।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

प्रश्न 2.
प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत-
(क) अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति?
उत्तरम्:
अष्टाविंशतिः।

(ख) प्राचीनेतिहासे काः स्वाधीनाः आसन्?
उत्तरम्:
सप्तभगिन्यः।

(ग) केषां समवायः ‘सप्तभगिन्यः’ इति कथ्यते?
उत्तरम्:
सप्तराज्यानाम्।

(घ) अस्माकं देशे कति केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति?
उत्तरम्:
सप्त।

(ङ) सप्तभगिनी-प्रदेशे क: उद्योगः सर्वप्रमुख:?
उत्तरम्:
वंशोद्योगः।

प्रश्न 3.
अधोलिखितपदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः - 1
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः - 2

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

प्रश्न 4.
पाठात् चित्वा तद्भवपदानां कृते संस्कृतपदानि लिखत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः - 3
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः - 4

प्रश्न 5.
भिन्न प्रकृतिकं पदं चिनुत-
(क) गच्छति, पठति, धावति, अहसत्, क्रीडति।
उत्तरम्:
अहसत्।

(ख) छात्रः, सेवकः, शिक्षक:, लेखिका, क्रीडकः।
उत्तरम्:
लेखिका।

(ग) पत्रम्, मित्रम्, पुष्पम्, आम्रः, नक्षत्रम्।
उत्तरम्:
आनः।

(घ) व्याघ्रः, भल्लूकः, गजः, कपोतः, वृषभः, सिंहः।
उत्तरम्:
कपोतः।

(ङ) पृथिवी, वसुन्धरा, धरित्री, यानम्, वसुधा।
उत्तरम्:
यानम्।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

प्रश्न 6.
मञ्जूषातः क्रियापदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
सन्ति, अस्ति, प्रतीयन्ते, वर्तते, इच्छामि, निवसन्ति, वर्तन्ते
(क) अयं प्रयोगः प्रतीकात्मक: ___________।
(ख) सप्त केन्द्रशासितप्रदेशा: ___________।
(ग) अत्र बहवः जनजातीयाः ___________।
(घ) अहं किमपि श्रोतुम् ___________।
(ङ) तत्र हस्तशिल्पिनां बाहुल्यं ___________।
(छ) गुणगौरवदृष्ट्या इमानि बृहत्तराणि ___________।
उत्तरम्:
(क) अयं प्रयोगः प्रतीकात्मक: वर्तते।
(ख) सप्त केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति।
(ग) अत्र बहवः जनजातीयाः निवसन्ति।
(घ) अहं किमपि श्रोतुम् इच्छामि।
(ङ) तत्र हस्तशिल्पिना बाहुल्यम् अस्ति।
(च) सप्तभगिनीप्रदेशाः रम्याः हृद्याः च वर्तन्ते।
(छ) गुणगौरवदृष्ट्या इमानि बृहत्तराणि प्रतीयन्ते।

प्रश्न 7.
विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनम् कुरुत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः - 5
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः - 6

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

योग्यता-विस्तारः

अद्वयं मत्रयं चैव न-त्रि-युक्तं तथा द्वयम्।
सप्तराज्यसमूहोऽयं भगिनीसप्तकं मतम्॥

यह राज्यों के नामों को याद रखने का एक सरल तरीका है। इसका अर्थ है अ से आरम्भ होने वाले दो, म से आरम्भ होने वाले तीन, न से नगालैण्ड और त्रि से त्रिपुरा का बोध होता है। इसी प्रकार अठारह पुराणों के नाम याद रखने के लिये यह श्लोक प्रसिद्ध है-

मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम्।
अ-ना-प-लिंग-कूस्कानि पुराणानि प्रचक्षते॥

‘सप्तभगिनी’ इस उपनाम का सर्वप्रथम प्रयोग 1972 में श्री ज्योति प्रसाद सैकिया ने आकाशवाणी के साथ भेंटवार्ता के क्रम में किया था।
इनके अन्तर्गत आने वाले राज्यों का उल्लेख प्राचीन ग्रन्थों में भी प्राप्त होता है।
यथा-महाभारत, रामायण, पुराण आदि।
इन राज्यों की राजधानी क्रमशः इस प्रकार हैं-

अरुणाचल प्रदेश – इटानगर
असम – दिसपुर
मणिपुर – इम्फाल
मिजोरम – ऐजोल
मेघालय – शिलाङ्ग
नगालैण्ड – कोहिमा
त्रिपुरा – अगरतला

बिहू, मणिपुरी, नानक्रम आदि इस प्रदेश के प्रमुख नृत्य है।

नगा, मिजो, खासी, असमी, बांग्ला, पदम, बोडो, गारो, जयन्तिया आदि यहाँ की प्रमुख भाषाएँ हैं।

सप्तसंख्या पर कुछ-अन्य प्रचलित नाम हैं-
सप्तसिन्धु – ‘सप्तभगिनी’ के समान सप्तसिन्धु भी हैं। ये सप्तसिन्धु हैं-सिन्धु, शुतुद्री (सतलुज), इरावती (इरावदी), वितस्ता (झेलम), विपाशा (व्यास), असिक्नी (चिनाब) और सरस्वती।

सप्तपर्वत – महेन्द्र, मलय, हिमवान्, अर्बुद, विन्ध्य, सह्याद्रि, श्रीशैल।

सप्तर्षि – मरीचि, पुलस्त्य, अंगिरा, क्रतु, अत्रि, पुलह, वसिष्ठ।

कृष्णनाथ की पुस्तक अरुणाचल यात्रा (वाग्देवी प्रकाशन, बीकानेर 2002) पठनीय है।

परियोजना-कार्यम् :

पाठ में स्थित अद्वयं ….. वाली पहेली से सातों राज्यों के नाम को समझो।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

मूलपाठः

अध्यापिका – सुप्रभातम्।

छात्राः – सुप्रभातम्। सुप्रभातम्।

अध्यापिका – भवतु। अद्य किं पठनीयम्?

छात्राः – वयं सर्वे स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः।

अध्यापिका – शोभनम्। वदत। अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति?

सायरा – चतुर्विंशतिः महोदये!

सिल्वी – न हि न हि महाभागे! पञ्चविंशतिः राज्यानि सन्ति।

अध्यापिका – अन्यः कोऽपि….?

स्वरा – (मध्ये एव) महोदये! मे भगिनी कथयति यदस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि सन्ति। एतद तिरिच्य सप्त केन्द्रशासितप्रदेशाः अपि सन्ति।

अध्यापिका – सम्यग्जानाति ते भगिनी। भवतु, अपि जानीथ यूयं यदेतेषु राज्येषु सप्तराज्यानाम् एकः समवायोऽस्ति यः सप्तभगिन्यः इति नाम्ना प्रथितोऽस्ति।

सर्वे – (साश्चर्यम् परस्परं पश्यन्तः) सप्तभगिन्यः? सप्तभगिन्यः?

निकोलसः – इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः इति किमर्थ कथ्यन्ते?

अध्यापिका – प्रयोगोऽयं प्रतीकात्मको वर्तते। कदाचित् सामाजिक-सांस्कृतिक-परिदृश्यानां साम्या इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि।

समीक्षा – कौतूहलं मे न खलु शान्तिं गच्छति, श्रावयतु तावद् यत् कानि तानि राज्यानि?

अध्यापिका – शृणुत! अद्वयं मत्रयं चैव न-त्रि-युक्तं तथा द्वयम्। सप्तराज्यसमूहोऽयं भगिनीसप्तकं मनम्।। इत्थं भगिनी सप्तके इमानि राज्यानि सन्ति-अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नगालैण्डः, त्रिपुरा चेति। यद्यपि क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते तथापि गुणगौरवदृष्ट्या बृहत्तराणि प्रतीयन्ते।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

सवें – कथम्? कथम्?

अध्यापिका – इमाः सप्तभगिन्यः स्वीये प्राचीनेतिहासे प्राय: स्वाधीनाः एव दृष्टाः। न केनापि शासवेन इमाः स्वायत्तीकृताः। अनेक-संस्कृति-विशिष्टायां भारतभूमौ एतासां भगिनीनां संस्कृतिः महत्त्वाधायिनी इति।

तन्वी – अयं शब्दः सर्वप्रथम कदा प्रयुक्तः?

अध्यापिका – श्रुतमधु रशब्दोऽयं सर्वप्रथम विगतशताब्दस्य द्विसप्ततितमे वर्षे त्रिपुराराज्यस्योद्घाटनक्रमे वेनापि प्रवर्तितः। अस्मिन्नेव काले एतेषां राज्यानां पुनः सङ्घटनं विहितम्।

स्वरा – अन्यत् किमपि वैशिष्ट्यमस्ति एतेषाम्?

अध्यापिका – नूनम् अस्ति एव। पर्वत-वक्ष-पुष्प- प्रतिभिः प्राकृतिकसम्पद्धिः सुसमृद्धानि सन्ति इमानि राज्यानि। भारतवृक्षे च पुष्प-स्तबकसदृशानि विराजन्ते एतानि।

राजीवः – भवति! गृहे यथा सर्वाधिका रम्या मनोरमा च भगिनी भवति तथैव भारतगृहेऽपि सर्वाधिकाः रम्याः इमा: सप्तभगिन्यः सन्ति।

अध्यापिका – मनस्यागता ते इयं भावना परमकल्याणमयी परं सर्वे न तथा अवगच्छन्ति। अस्तु, अस्ति तावदेतेषां विषये किञ्चिद् वैशिष्ट्यमपि कथनीयम्। सावहितमनसा शृणुतजनजाति बह ल प दे शो ऽयम्। गारो-खासी-नगा-मिजो-प्रभृतयः बहवः जनजातीयाः अत्र निवसन्ति। शरीरेण ऊर्जस्विनः एतत्प्रादेशिकाः बहुभाषाभिः समन्विताः, पर्वपरम्पराभिः परिपूरिताः, स्वलीला- कलाभिश्च निष्णाताः सन्ति।

मालती – महोदये! तत्र तु वंशवृक्षा अपि प्राप्यन्ते?

अध्यापिका – आम्। प्रदेशेऽस्मिन् हस्तशिल्पानां बाहुल्यं वर्तते। अन्न वस्त्राभूषणेभ्य: गृहनिर्माणपर्यन्तं प्रायः वंशवृक्षनिर्मितानां वस्तूनाम् उपयोग: क्रियते। यतो हि अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्य विद्यते। साम्प्रतं वंशो द्योगोऽयं अन्ताराष्ट्रियख्यातिम् अवाप्तोऽस्ति।

अभिनवः – भगिनीप्रदेशोऽयं बह्वाकर्षकः ज्ञायते।

सलीमः – किं भ्रमणाय भगिनीप्रदेशोऽयं समीचीनः?

सर्वे छात्राः – (उच्चैः) महोदये! आगामिनि अवकाशे वयं तत्रैव गन्तुमिच्छामः।

स्वरा – भवत्यपि अस्माभिः सार्द्ध चलतु।

अध्यापिका – रोचते मेऽयं विचारः। एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं स्वर्गसदृशानि इति।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

सन्धिविच्छेदः
चतुर्विंशतिः = चतुः + विंशतिः।
महोदये = महा + उदये।
कोऽपि = कः + अपि।
यदस्माकम् = यत् + अस्माकम्।
एतदतिरिच्य = एतत् + अतिरिच्य।
सम्यग्जानाति = सम्यक् + जानाति।
यदेतेषु = यत् + एतेषु।
समवायोऽस्ति = समवायः + अस्ति।
प्रथितोऽस्ति = प्रथितः + अस्ति।
साश्चर्यम् = साश + आपचर्यम्।
प्रयोगोऽयम् = प्रयोगः + अयम्।
प्रतीकात्मकोवर्तते = प्रतीक + आत्मकः + वर्तते।
साम्या इमानि = साम्यात् + इमानि।
उक्तोपाधिना = उक्त + उपाधिना।
तावद् यत् = तावत् + यत्।
समूहोऽयम् = समूह: + अयम्।
चेति = च + इति।
यद्यपि = यदि + अपि।
तथापि = तथा + अपि।
प्राचीनेतिहासे = प्राचीन + इतिहासे।
स्वाधीना = स्व + अधीना:।
केनापि = केन + अपि।
स्वायत्तीकृताः = स्व + आयन्तीकृताः।
महत्त्वाधायिनी = महत्त्व + आधायिनी।
शब्दोऽयम् = शब्दः + अयम्।
राज्यस्योद्घाटनक्रमे = राज्यस्य + उत् + घाटनक्रमे।
अस्मिन्नेव = अस्मिन् + एव।
सङ्घटनम् = सम् + घटनम्।
तथैव = तथा + एव।
भारतगृहेऽपि = भारतगृहे + अपि।
मनस्यागता = मनसि + आगता।
तावदेतेषाम् = ताव् + एतेषाम्।
किञ्चित् = किम् + चित्।
प्रदेशोऽयम् = प्रदेशेः + अयम्।
कलाभिश्च = कलाभिः + च।
वंशवृक्षा अपि = वंशवृक्षाः + अपि।
प्रदेशेऽस्मिन् = प्रदेशे + अस्मिन्।
वस्त्राभूषणेभ्यः = वस्त्र + आभूषणेभ्यः।
यतो हि = यतः + हि।
वंशोद्यागोऽयम् = वंश + उद्योग + अयम्।
अवाप्तोऽस्ति = अव + आप्तः + अस्ति।
बह्वाकर्षकः = बहु + आकर्षक:।
भवत्यपि = भवती + अपि।
मेऽयम् = मे + अयम्।
भ्रमणार्थम् = भ्रमण + अर्थम।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

संयोगः
ज्ञातुमिच्छामः = ज्ञातुम् + इच्छामः।
किमर्थम् = किम् + अर्थम्।
किमपि = किम् + अपि।
वैशिष्ट्यमस्ति = वैशिष्ट्यम् + अस्ति।
गन्तुमिच्छामः = गन्तुम् + इच्छामः।

पदार्थबोध:
बाढम् = हाँ, अच्छा, ठीक है (अस्तु, शोभनम्)।
ज्ञानुम् = जानने हेतु (अवगन्तुम्)।
कति = कितने (किंपरियाणं, किंमात्रम्)।
भगिनी = बहन (स्वस)।
प्रतिरिच्य = अलावा (अतिरिक्तम्)।
भवतु = अच्छा (अस्)।
समवायः = समूह (समाहारः, समुच्चयः)।
प्रथितः = प्रसिद्ध (प्रख्यातः, प्रसिद्ध)।
प्रतीकात्मकः = सांकेतिक (सांकेतिकः)।
कदाचित् = सम्भवतः (कदाचन्)।
साम्या = समानता के कारण (समानतया)।
उक्तोपाधिना = कही गई उपाधि से (कथितोपा धेना)।
नाम्नि = नाम में (नामके)।
संशयः = सन्देह (सन्देहः)।
अपरतः = दूसरी ओर (अन्यतः)।
क्षेत्रपरिमाणैः = क्षेत्रफल से (क्षेत्रफलैः)।
बृहत्तराणि = बड़े (विशालानि)।
स्वाधीना: = स्वतन्त्र (स्वतन्त्राः)।
महत्त्वाधायिनी = महत्त्व को रखने वाली (महत्त्वशालिनी)।
प्रभृतिभिः = आदि से (आदिभिः)।
विहित्तम् = विधिपूर्वक किया गया (सम्यककृतम्)।
पुष्पस्तबकसदृशानि = फूलों के गुच्छे के समान (कुसुमगुच्छसदृशानि)।
हृद्या = पारी (मनोहरा, प्रिया, रम्या)।
सावहितमनसा = सावधान मन में (सावधान चित्तेन)।
ऊर्जस्विनः = ऊर्जा युक्त (शक्तिमन्तः)।
परिपूरिताः = पूर्ण (सम्पूर्णाः)।
आम् = हाँ (बाढम्)।
अवाप्तः = प्राप्त (प्राप्तः)।
सार्द्धम् = साथ (सह)।
चलतु = चलो (आगच्छतु)।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

सरलार्थः
अध्यापिका – सुप्रभात।

छात्रगण – सुप्रभात। सुप्रभात।

अध्यापिका – ठीक है। आज क्या पढ़ना है?

छात्रगण – हम सब अपने देश के राज्यों (प्रदेशों) के विषय में जानना चाहते हैं।

अध्यापिका – ठीक है। बोलो। हमारे देश में कितने राज्य है?

सायरा – चौबीस, महोदया।

सिल्वी – नहीं, नहीं महोदया! पच्चीस राज्य हैं।

अध्यापिका – दूसरा कोई भी?

स्वरा – (बीच में ही) महोदया! मेरी बहन कहती है- कि हमारे देश में अट्ठाईस राज्य हैं। इसके अलावा सात केन्द्रशासित प्रदेश भी हैं।

अध्यापिका – सही जानती है तुम्हारी बहन। उचित है, क्या तुम सब जानते हो कि इन राज्यों में सात राज्यों का एक समूह है जो ‘सात बहनें’ इस नाम से प्रसिद्ध है।

सभी – (आश्चर्य सहित परस्पर देखते हुए) सात बहनें? सात बहनें?

निकोलस – ये सात राज्य ‘सात बहनें’ क्यों कहे जाते हैं?

अध्यापिका – यह प्रयोग सांकेतिक है। सम्भवतः सामाजिक व सांस्कृतिक परिदृश्यों की समानता से यह उपाधि प्रसिद्ध है।

समीक्षा – मेरा कुतूहल शान्त नहीं हो रहा है। सुनाइए तो वे कौन-से राज्य हैं?

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

अध्यापिका – सुनिये!
दो ‘अ’ (‘अ’ से आरम्भ होने वाले), तीन ‘म’ (‘म’ से आरम्भ होने वाले), एक ‘न’ (‘न’ से आरम्भ होने वाला) तथा एक ‘त्रि’ (‘त्रि’ से आरम्भ होने वाला) से युक्त ये दो। यह सात राज्यों का समूह भगिनीसप्तक माना गया है। इस प्रकार भगिनी सप्तक में ये राज्य हैं-
1. अरुणाचल प्रदेश
2. असम
3. मणिपुर
4. मिजोरम
5. मेघालय
6. नगालैण्ड
7. त्रिपुरा।
जबकि क्षेत्रफल में ये छोटे हैं फिर भी गुण और गौरव की दृष्टि से बहुत बड़े हैं। सभी – कैसे? कैसे?

अध्यापिका – य सात बहनें अपने प्राचीन इतिहास में प्रायः स्वतन्त्र ही दिखती हैं। किसी भी शासक ने इन्हें अपने अधीन नहीं किया था। अनेक संस्कृति की विशेषता वाली भारत भूमि में इन बहनों की संस्कृति विशेष महत्त्व वाली है।

तन्वी – यह शब्द सबसे पहले कब प्रयुक्त हुआ?

अध्यापिका – सुनने में मधुर लगने वाला यह शब्द सबसे पहले पिछली शताब्दी के बहत्तरवें वर्ष (1972) में त्रिपुरा राज्य के उद्घाटन के क्रम में किसी ने फैलाया। इस समय फिर से इन राज्यों का संगठन किया गया।

स्वरा – दूसरी भी कोई विशेषता है इनकी?

अध्यापिका – अवश्य ही है। पर्वत, वृक्ष, पुष्प आदि प्राकृतिक सम्पदाओं से समृद्ध हैं ये राज्य। ये भारत रूपी वृक्ष में फूलों के गुलदस्ते के समान सुशोभित हैं।

राजीव – आप! जैसे घर में बहन सबसे अधिक प्रिय और मनोहर होती है वैसे ही भारत रूपी घर में ये सात बहनें सबसे मनोहर हैं।

अध्यापिका – तुम्हारे मन में आई हुई यह भावना बहुत कल्याण वाली है, परन्तु सभी ऐसा नहीं समझते हैं। ठीक है, इनके विषय में कुछ विशेप कथनीय है। सावधान मन से सुनिए- यह प्रदेश जनजातियों से बहुल है। गारो, खासी, नगा, मिजो आदि अनेक जनजातियाँ यहाँ रहती हैं। शरीर से इस प्रदेश के लोग अनेक भाषाओं से युक्त, पर्वो की परम्पराओं वाले, अपने करतबों और कलाओं में कुशल हैं।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः

मालती – महोदया! वहाँ तो बाँस के पेड़ भी पाए जाते है।

अध्यापिका – हाँ। इस प्रदेश में हस्तकला की प्रमुखता है। यहाँ वस्त्रों व आभूषणों से लेकर गृहनिर्माण तक अक्सर बाँस के पेड़ से बनी वस्तुओं का प्रयोग किया जाता है। क्योंकि यहाँ बाँस के पेड़ों की अधिकता है। अब यहाँ का बाँस उद्योग अंतर्राष्ट्रीय प्रसिद्धि पा चुका है।

अभिनव – यह बहनों वाला प्रदेश बहुत आकर्षक है।

सलीम – क्या यह प्रदेश भ्रमण के लिए उचित है?

सभी छात्र – (जोर से) महोदया! आगामी अवकाश में हम वहीं जाना चाहते हैं।

स्वरा – आप भी हमारे साथ चलिए।

अध्यापिका – गह विनार मुझे प्रिय है। ये राज्य भ्रमण के लिए स्वर्ग के समान हैं।

सप्तभगिन्यः Summary

सप्तभगिन्यः पाठ-परिचयः

भारतवर्ष अपनी भौगोलिक विशेषताओं का एक अनोखा संगम है। ‘सप्तभगिनी’ यह एक उपनाम है। उत्तर-पूर्व के सात राज्य विशेष को उक्त उपाधि दी गयी है। इन राज्यों का प्राकृतिक सौन्दर्य अत्यन्त विलक्षण है। इन्हीं के सांस्कृतिक और सामाजिक वैशिष्ट्य को ध्यान में रखकर प्रस्तुत पाठ का सृजन किया गया है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 9 सप्तभगिन्यः Read More »

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः

Haryana State Board HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः Textbook Exercise Questions and Answers.

Haryana Board 7th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः

अभ्यासः

प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरत-
(क) कस्य राज्यस्य भागेषु गजधरः शब्दः प्रयुज्यते?
(ख) गजपरिमाणं कः धारयति?
(ग) कार्यसमाप्तौ चेतनानि अतिरिच्य गजधरेभ्यः किं प्रदीयते स्म?
(घ) के शिल्पिरूपेण न समादृताः भवन्ति?
उत्तरम्:
(क) राजस्थानस्य।
(ख) गजधरः।
(ग) सम्मानम्।
(घ) गजधरा:।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः

प्रश्न 2.
अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि लिखत-
(क) तडागाः कुत्र निर्मीयन्ते स्म?
उत्तरम्:
तडागाः सम्पूर्ण देशे निर्मीयन्ते स्म।

(ख) गजधराः कस्मिन् रूपे परिचिताः?
उत्तरम्:
गजधराः वास्तुकाराणां रूपे परिचिताः।

(ग) गजधराः किं कुर्वन्ति स्म?
उत्तरम्:
गजधराः नगरनियोजनात् लघुनिर्माणपर्यन्तं सर्वाणि कार्याणि कुर्वन्ति स्म।

(घ) के सम्माननीया:?
उत्तरम्:
गजधराः सम्माननीयाः।

प्रश्न 3.
रेखाङ्कितानि पदानि आधुत्य प्रश्न निर्माणं कुरुत-
(क) सुरक्षाप्रबन्धनस्य दायित्वं गजधराः निभालयन्ति स्म।
उत्तरम्:
कस्य दायित्वं गजधराः निभालयन्ति स्म?

(ख) तेषां स्वामिनः असमर्थाः सन्ति।
उत्तरम्:
केषां स्वामिनः असमर्थाः सन्ति?

(ग) कार्यसमाप्तौ वेतनानि अतिरिच्य सम्मानमपि प्राप्नुवन्ति।
उत्तरम्:
कार्यसमाप्तौ कानि अतिरिच्य सम्मानपमपि प्राप्नुवन्ति?

(घ) गजधरः सुन्दरः शब्दः अस्ति।
उत्तरम्:
कः सुन्दरः शब्दः अस्ति?

(ङ) तडागाः संसारसागराः कथ्यन्ते।
उत्तरम्:
के संसारसागराः कथ्यन्ते?

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः

प्रश्न 4.
अधोलिखितेषु यथापेक्षितं सन्धि विच्छेदं कुरुत-
(क) अद्य + अपि = ___________
(ख) ___________ + ___________ = स्मरणार्थम्
(ग) इति + अस्मिन् = ___________
(घ) ___________ + ___________ = एतेष्वेव
(ङ) सहसा + एव = ___________
उत्तरम्:
(क) अद्य + अपि = अद्यापि
(ख) स्मरण + अर्थम् = स्मरणार्थम्
(ग) इति + अस्मिन् = इत्यस्मिन्
(घ) एतेषु + एव = एतेष्वेव
(ङ) सहसा + एव = सहसैव

प्रश्न 5.
मञ्जूषातः समुचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
रचयन्ति, गृहीत्वा, सहसा, जिज्ञासा, सह
(क) छात्राः पुस्तकानि ________ विद्यालयं गच्छन्ति।
(ख) मालाकाराः पुष्पैः मालाः ________।
(ग) मम मनसि एका ________ वर्तते।
(घ) रमेशः मित्रैः ________ विद्यालयं गच्छति।
(ङ) ________ बालिका तत्र अहसत।
उत्तरम्:
(क) छात्रा: पुस्तकानि गृहीत्वा विद्यालयं गच्छन्ति।
(ख) मालाकाराः पुष्पैः माला: रचयन्ति।
(ग) मम मनसि एका जिज्ञासा वर्तते।
(घ) रमेशः मित्रैः सह विद्यालयं गच्छति।
(ङ) सहसा बालिका तत्र अहसत।

प्रश्न 6.
पदनिर्माणं कुरुत-
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः - 1
उत्तरम्:
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः - 2

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः

प्रश्न 7.
कोष्ठकेषु दत्तेषु शब्देषु समुचितां विभक्तिं योजयित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
यथा- विद्यालयं परितः वृक्षाः सन्ति। (विद्यालय)
(क) ________ उभयतः ग्रामाः सन्ति। (ग्राम)
(ख) ________ सर्वत: अट्टालिकाः सन्ति। (नगर)
(ग) धिक् ________। (कापुरुष)
यथा- मृगाः मृगैः सह धावन्ति। (मृग)
(क) बालकाः ________ सह पठन्ति। (बालिका)
(ख) पुत्रः ________ सह आपणं गच्छति। (पितृ)
(ग) शिशुः ________ सह क्रीडति। (मातृ)
उत्तरम्:
यथा- विद्यालयं परितः वृक्षाः सन्ति। (विद्यालय)
(क) ग्रामम् उभयतः ग्रामाः सन्ति। (ग्राम)
(ख) नगरं सर्वतः अट्टालिकाः सन्ति। (नगर)
(ग) धिक् कापुरुषम्। (कापुरुष)
यथा- मृगाः मृगैः सह धावन्ति। (मृग)
(क) बालका: बालिकाभिः सह पठन्ति। (बालिका)
(ख) पुत्रः पित्रा सह आपणं गच्छति। (पितृ)
(ग) शिशुः मात्रा सह क्रीडति। (मातृ)

योग्यता-विस्तारः

अनुपम मिश्र- जल संरक्षण के पारंपरिक ज्ञान को समाज के सामने लाने का श्रेय जिन लोगों को है श्री अनुपम मिश्र (जन्म 1948) उनमें अग्रगण्य हैं। ‘आज भी खरे हैं तालाब’ और ‘राजस्थान की रजत बूंदें’ पानी पर उनकी बहुप्रशंसित पुस्तकें हैं।

भाषा-विस्तारः :
कारक-
सामान्य रूप से दो प्रकार की विभक्तियाँ होती हैं-
1. कारक विभक्ति
2. उपपद विभक्ति।
कारक चिह्नों के आधार पर जहाँ पदों का प्रयोग होता है उसे कारक विभक्ति कहते हैं। किन्तु किन्हीं विशेष पदों के कारण जहाँ कारक चिह्नों की उपेक्षा कर किसी विशेष विभक्ति का प्रयोग होता है उसे उपपद विभक्ति कहते हैं, जैसे-

‘सर्वतः अभितः, परितः, धिक्’ आदि पदों के योग में द्वितीया विभक्ति होती है।
उदा-
(क) विद्यालय परितः पुष्पाणि सन्ति।
(ख) धिक् देशद्रोहिणम्।

‘सह, साकम्, सार्द्धम्, समं’ के योग में तृतीया विभक्ति होती है।
उदा-
(क) जनकेन सह पुत्रः गतः।
(ख) दुर्जनेन समं सख्यम्।

‘नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा’ के योग में चतुर्थी विभक्ति प्रयुक्त होती है-
उदा-
(क) देशभक्ताय नमः।
(ख) नमः एतादृशेभ्यः शिल्पिभ्यः।
(ग) जनेभ्य: स्वस्ति।
‘अलम्’ शब्द के दो अर्थ हैं-पर्याप्त एवं मत (वारण के अर्थ में)। पर्याप्त के अर्थ में चतुर्थी विभक्ति होती है जैसे-देशद्रोहिणे अलं देशरक्षकाः।
मना करने के अर्थ में तृतीया विभक्ति होती है, जैसे- अलं विवादेन।

विना के योग में द्वितीया, तृतीया एवं पञ्चमी विभक्तियाँ होती हैं, जैसे-परिश्रम/परिश्रमेण/परिश्रमात् विना न गतिः।

निम्नलिखित क्रियाओं के एकवचन बनाने का प्रयास करेंआकलयन्ति, संगृह्णन्ति, प्रस्तुन्वन्ति।

जिज्ञासा-जानने की इच्छा। इसी प्रकार के अन्य शब्द हैं- पिपासा, जिग्मिषा, विवक्षा, बुभुक्षा।

भाव-विस्तारः :
अगर हम ध्यान से देखें तो हमारे चारों तरफ ज्ञान एवं कौशल के विविध रूप दिखाई देते हैं। इसमें कुछ ज्ञान और कौशल फलते-फूलते हैं और कई निरंतर क्षीण होते हैं। इसके कई उदाहरण हमारे सामने हैं। पानी का व्यवस्थापन संरक्षण और खेती-बाड़ी का पारंपरिक तौर-तरीका, शिल्प तथा कारीगरी का ज्ञान दुर्लभ और विलुप्त होने के कगार पर है। वहीं अभियान्त्रिकी एवं संचार से संबंधित ज्ञान नए उभार पर हैं। दरअसल किस तरह का ज्ञान और कौशल आगे विकसित और प्रगुणित होगा और किस तरह का ज्ञान एवं कौशल पिछड़ेगा, विलुप्त होने के लिए विवश होगा यह इस बात पर निर्भर करता है कि देश और समाज किस तरह के ज्ञान एवं कौशल के विकास में अपना भविष्य सुरक्षित एवं सुखमय मानता है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः

परियोजना-कार्यम् :
आने वाली छुट्टियों में अपने आस-पास के क्षेत्र के उन पारंपरिक ज्ञान एवं कौशलों का पता लगाएँ जिनका स्थान समाज में अब निरंतर घट रहा है। उन्हें कोई उचित प्रोत्साहन नहीं मिल रहा है या वे विलुप्त होने के कगार पर हैं। उनकी एक सूची भी तैयार करें और उनके लिए प्रयुक्त होने वाले संस्कृत शब्द लिखें। अपने और अपने मित्रों द्वारा तैयार की गई अलग-अलग सूचियों को सामने रखते हुए इन पारंपरिक कौशलों के विलुप्त होने के कारणों का पता लगाएँ।

मूलपाठः

के आसन् ते अज्ञातनामानः?
शतशः सहस्त्रशः तडागाः सहसैव शून्यात् न प्रकटीभूताः।

इमे एव तडागाः, अत्र संसारसागराः इति। एतेषाम् आयो जनस्य नेपथ्ये निर्मापयितृणाम् एककम्, निर्मातीि च दशकम् आसीत्। एतत् एककं दशकं च आहत्य शतकं सहस्रं वा रचयतः स्म। परं विगतेषु द्विशतवणेषु नूतनपद्धत्या समाजेन यत्किञ्चित् पठितम्। पठितेन तेन समाजेन एककं दशक सहस्त्रकञ्च इत्येतानि शून्ये एव परिवर्तितानि। अस्य नूतनसमाजस्य मनसि इयमपि जिज्ञासा नैव उद्भता यद् अस्मात्पूर्वम् एतावतः तडागान् के रचयन्ति स्म? एतादृशानि कार्याणि कर्तुं ज्ञानस्य यो नूतनः प्रविधिः विकसितः, तेन प्रविधिनाऽपि पूर्व सम्पादितम् एतत्कार्यं मापयितुं न केनापि प्रयतितम्।
HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः - 3

अद्य ये अज्ञातनामानः वर्तन्ते, पुरा ते बहुप्रथिताः आसन्। अशेषे हि देशे तडागाः निर्मीयन्ते स्म, निर्मातारोऽपि अशेषे देशे निवसन्ति स्म।

गजधरः इति सुन्दरः शब्दः तडागनिर्मातीि सादरं स्मरणार्थम्। राजस्थानस्य केषुचिद भागेषु शब्दोऽयम् अद्यापि प्रचलति। कः गजधरः? यः गजपरिमाणं धारयति स गजधरः। गजपरिमाणम् एव मापनकार्ये उपयुज्यते। समाजे त्रिहस्त परिमाणात्मिकीं लौहयष्टिं हस्ते गृहीत्वा चलन्तः गजधराः इदानीं शिल्पिरूपेण नैव समादृताः सन्ति। गजधरः, यः समाजस्य गाम्भीर्य मापयेत् इत्यस्मिन् रूपे परिचितः।

गजधराः वास्तुकाराः आसन्। कामं ग्रामीणसमाजो भवतु नागरसमाजो वा तस्य नव-निर्माणस्य सुरक्षाप्रबन्धनस्य च दायित्वं गजधराः निभालयन्ति स्म। नगरनियोजनात् लघुनिर्माणपर्यन्तं सर्वाणि कार्याणि एतेष्वेव आधृतानि आसन्। ते योजना प्रस्तुन्वन्नि स्म, भाविव्ययम् आकलयन्ति स्म, उपकरणभारान् संगृहन्ति स्म। प्रतिदाने ते न तद् याचन्ते स्म यद् दातुं तेषां स्वामिनः असमर्थाः भवेयुः। कार्यसमाप्ती वेतनानि अतिरिच्य गजधरेभ्यः सम्मानमपि प्रदीयते स्म।
नमः एतादृशेभ्यः शिल्पिभ्यः।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः

सन्धिविच्छेदः
सहसैव = सहसा + एव।
किञ्चित् = किम् + चित्।
सहस्रकञ्च = सहस्रकम् + च।
इत्येतानि = इति + एतानि।
नैव = न + एव।
यद् अस्मात् = यत् + अस्मात्।
यो नूतनः = यः + नूतनः।
प्रविधिनाऽपि = प्रविधिना + अपि।
केनापि = केन + अपि।
निर्मितारोऽपि = निर्मितार: + अपि।
स्मरणार्थम् = स्मरण + अर्थम्।
केषुचिद् भागेषु = केषुचित् + भागेषु।
शब्दोऽयम् = शब्दः + अयम्।
अद्यापि = अद्य + अपि।
इत्यस्मिन् = इति + अस्मिन्।
समाजोभवतु = समाजः + भवतु।
समाजो वा = समाज: + वा।
एतेष्वेव = एतेषु + एव।
तद्याचन्ते = तत् + यान्चन्ते।

संयोगः
इयमपि = इयम् + अपि।
समादृताः = सम् + आदृताः।
सम्मानमपि = सम्मानम् + अपि।

पदार्थबोध:
सहसा = अचानक (अकस्मात्)।
तडागाः = तालाब (सरांसि)।
निर्मापयितृणाम् = बनाने वालों की (रचयितृणाम्)।
एककम् = इकाई।
सहस्रकम् = हजार (दशशतकम्)।
जिज्ञासा = जानने की इच्छा (ज्ञातुमिच्छा)।
उद्भता = उत्पन्न हुई (भूता, जाता)।
पूर्वम् = पहले (पूर्व, प्राक)।
मापयितुम् = मापने/नापने के लिए (मापनार्थम्)।
प्रयतितम् = प्रयत्न किया (प्रयतितवान्)।
बहुप्रथिताः = बहुत प्रसिद्ध (सुविख्याता:)।
अशेषे = सम्पूर्ण (सम्पूर्णे, समग्रे)।
निर्मातारः = बनाने वाले (रचयितारः)।
गजधरः = गज (वाली छड़) को धारण करने वाला (गजधारक:)।
लौहयष्टिम् = लोहे की छड़ को (अयोयष्टिम्)।
समादृताः = आदर को प्राप्त (सम्मानिताः)।
गाम्भीर्यम् = गहराई (अगाधत्वम्)।
वास्तुकाराः = राज मिस्त्री लोग (भवननिर्मातारः)।
कामम् = चाहे (नु, यद्वा)।
निभालयन्ति स्म = निभाते थे (निर्वहन्ति स्म)।
आकलयन्ति स्म = अनुमान करते थे (अनुमीयन्ते स्म)।
उपकरणसम्भारान् = साधन सामग्री को (साधनसामग्रीम्)।
प्रतिदाने = बदले में (प्रतिग्रहणे)।
अतिरिच्य = अतिरिक्त, अलावा (अन्यथा, पृथक्)।
प्रदीयते स्म = दिया जाता था (ददाति स्म)।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः

सरलार्थः
कौन थे वे बिना नाम वाले?
सैंकड़ों, सहस्रों (हजारों) तालाब अचानक (स्वयं) प्रकार नहीं हुए। ये तालाब ही यहाँ संसार-सागर कहे गए हैं। इनके आयोजन के नेपथ्य में निर्माण कराने वालों की इकाई (एक-एक) तथा निर्माण करने वालों की दहाई (दस-दस) थी। इस इकाई और दहाई को जोड़कर सैकड़ा या हजार रचते थे। परन्तु पिछले दो शतकों में नई रीति से समाज ने जो कुछ पढ़ा। उस पढ़ाई से समाज ने (उस) इकाई, दहाई और हज़ार को शून्य में बदल दिया।

इस नूतन समाज के मन में यह जिज्ञासा भी उत्पन्न नहीं हुई कि इससे पूर्व इतने तालाबों को कौन रचते थे? ऐसे कार्यों को करने के लिए ज्ञान की जो नई विधि विकसित हुई, उस विशेष पद्धति के द्वारा भी पहले किए गए इन कार्यों को मापने के लिए किसी ने भी प्रयास नहीं किया।

आज जो अज्ञात नाम वाले हैं, पहले वे बहुत प्रसिद्ध थे। पूरे देश में तालाब बनाए जाते थे। बनाने वाले भी पूरे देश में रहते थे।

‘गजधर’ यह सुन्दर शब्द तालाब बनाने वालों के सादर स्मरण के लिए है। राजस्थान के कुछ भागों में यह शब्द आज भी प्रचलित है। गजधर कौन? जो ‘गज’ की माप को धारण करता है वह ‘गजधर’ है। गज की माप दी मापने (नापने) के काम में प्रयुक्त होती है। समाज में तीन हाथ (तीन फुट) की नाम वाली लोहे की छड़ी को हाथ में लेकर चलने वाले गजधर अथ शिल्पी के रूप में सम्मानित नहीं हैं। गजधर, जो समाज की गहराई मापे इस रूप में परिचित है।

गजधर ही वास्तुकार थे। चाहे ग्रामीण समाज हो या नगरीय समाज उसके नवनिर्माण और सुरक्षा की व्यवस्था का दायित्व गजधर ही निभाते थे। नगरीय व्यवस्था से लघु निर्माण तक सारे कार्य इन्हीं पर आधारित थे। वे योजना प्रस्तुत करते थे, होने वाले व्यय का आकलन (अनुमान) करते थे, साधन-सामग्री का संग्रह (भी) करते थे। बदले में वे वह नहीं माँगते थे जो उनके स्वामी देने में असमर्थ होते थे। काम की समाप्ति पर वेतन के अलावा गजधरों को सम्मान भी दिया जाता था।

नमस्कार है ऐसे शिल्पियों को।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः

संसारसागरस्य नायकाः Summary

संसारसागरस्य नायकाः पाठ-परिचयः

जल संरक्षण पर कार्य करने वालों में श्री अनुपम मिश्र (जन्म 1948) का नाम बड़े आदर से लिया जाता है। आपकी रचनओं में तालाबों पर एक प्रमुख कृति है-“आज भी खरे हैं तालाब”। प्रस्तुत पाठ इसी रचना के ‘संसार सागर के नायक’ नामक अध्याय से लिया गया है। इसमें विलुप्त होते जा रहे पारम्परिक ज्ञान, कौशल एवं शिल्प के धनी गजधर क सम्बन्ध में चर्चा की गयी है। पानी के लिए मानव निर्मित तालाब, बावड़ी जैसे निर्माणों को लेखक ने यहाँ संसार सागर के रूप में चित्रित किया है। लेखक का कार्य अत्यधिक सराहनीय है।

HBSE 8th Class Sanskrit Solutions Ruchira Chapter 8 संसारसागरस्य नायकाः Read More »